دیپارتمنت باستان شناسی پوهنځی علوم اجتماعی پوهنتون بلخ

24/05/2026

14/05/2026

03/05/2026

سیر علمی
محصلان و استادان پوهنځی علوم اجتماعی، پوهنتون بلخ سیر علمی را انجام دادند.
این سیر علمی در روز پنجشنبه، مورخ ۱۰ ثور ۱۴۰۵، توسط محصلان دیپارتمنت‌های باستان‌شناسی و تاریخ عمومی به ولایت سمنگان انجام شد.
در جریان این سفر علمی، محصلان از ساحات باستانی شهر ایبک، از جمله ستوپه تخت رستم و شهر قدیم ولایت سمنگان بازدید کردند. همچنان، اساتید مربوطه معلومات علمی و تاریخی لازم را در مورد این ساحات ارائه نمودند.
این بازدید سبب گردید تا محصلان از طریق مشاهده مستقیم، دانش و معلومات خویش را در بخش‌های مربوطه تقویت نمایند. در پایان این سیر علمی، محصلان دوباره به شهر مزارشریف انتقال داده شدند.

23/04/2026

13/04/2026

کار ساحوی محصلین دیپارتمنت باستان‌شناسی

روز دوشنبه، ۱۶ حمل ۱۴۰۵، محصلین صنف سوم دیپارتمنت باستان‌شناسی پوهنحی علوم اجتماعی پوهنتون بلخ تحت رهنمایی استاد نامزد پوهنیار عزت‌الله آرین در تپه‌های متروکه شهرک امیری مزارشریف به اجرای کار عملی سروی مقدماتی و سطحی پرداختند. برنامه با تلاوت آیات قرآن کریم و سخنان رهنمودی استاد آغاز گردید و پس از تقسیم وظایف میان محصلین، فعالیت‌ها به‌صورت گروهی ادامه یافت. هدف از این کار ساحوی تطبیق نصاب درسی و فراهم‌سازی زمینه آشنایی عملی محصلین با روش‌های سروی مقدماتی و سطحی بود. در جریان سروی، محصلان به شکل گروهی از شواهد مادی ساحه بازدید نمود، نمونه‌هایی از مصنوعات به‌ویژه سفال جمع‌آوری شد و محصلین به‌طور عملی با روش‌های یافتن و بررسی عوارض زمینی آشنا گردیدند؛ از جمله کاربرد تصاویر هوایی و ماهواره‌ای در شناسایی سایت‌ها، یادداشت‌برداری علمی، نمونه‌برداری از مصنوعات روی زمین، اندازه‌گیری‌های میدانی و تصویر‌برداری مستند از موقعیت‌ها و یافته‌ها.
در نتیجه محصلان موفق شد تا دانش نظری و تجربه عملی خود را مرتبط بسازند؛ آنان توانستند مهارت‌های ابتدایی سروی را تمرین نموده و به اهمیت و استفاده از ابزارهای تکنولوژیک در تحلیل سایت‌های پی ببرند. کار ساحوی، پس از دو ساعت فعالیت علمی و میدانی، با موفقیت تمام و در نهایت نظم و انسجام به انجام رسید.

31/03/2026

ترفیع علمی استاد گرامی، عضو کادر علمی دیپارتمنت باستان‌شناسی پوهنځی علوم اجتماعی، استاد هادی بهارانگیز را به رتبه علمی پوهنیاری، به ایشان، دوستان و تمامی همکاران، صمیمانه تبریک عرض می‌داریم.
این ارتقای علمی، نتیجهٔ تلاش‌های پی‌گیر ایشان در عرصهٔ تدریس، تحقیق و مشارکت در فعالیت‌های اکادمیک می‌باشد.
از الله متعال برای ایشان موفقیت‌های بیشتر در مسیر فعالیت‌های علمی و اکادمیک آرزو می‌کنیم.

10/03/2026

به اطلاع عموم محصلان گرامی پوهنځی علوم اجتماعی، دیپارتمنت باستان‌شناسی رسانیده می‌شود که بر اساس تقویم وزارت محترم تحصیلات عالی، دروس سمستر بهاری ۱۴۰۵ هـ. ش روز شنبه، مورخ ۱۶ حوت ۱۴۰۴ هـ. ش آغاز گردیده.
زمان درس: ۸-۱۲ قبل از ظهر

13/02/2026

شکوه خاموشِ برج عیاران بلخ

03/02/2026

شهر بلخ (باخترا) در شمال کشور ، یکی از کهن‌ترین و مهم‌ترین شهرهای منطقهٔ باختر محسوب می‌شود. این شهر در مسیر جادهٔ باستانی ابریشم قرار داشت و از سده‌ها پیش مرکز دادوستد کاروان‌ها و تبادل فرهنگی میان شرق و غرب بوده است. منابع تاریخی گزارش می‌دهند بلخ تا قرن دهم میلادی با دیوارهای بلندی محصور بود که شش دروازه داشت و درون این حصارها قلعهٔ بزرگی همراه مسجدی اصلی جای گرفته بود. به عبارتی بلخ در آن دوران یک دژ نفوذناپذیر با سیستم‌های دفاعی مستحکم بود که نقش مهمی در حفاظت از شهر ایفا می‌کرد.
تاریخچه
شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد منطقهٔ بلخ از دوران نوسنگی (حدود ۷۰۰۰ ق.م) محل سکونت انسان بوده است؛ ابزارهای سنگی این دوره و همچنین آثار عصرهای بعدی (دوران برنز و آهن) در این دشت کشف شده است. بلخ در هزارهٔ اول پیش از میلاد نیز همچنان اهمیت خود را حفظ کرد. در سال ۳۲۹ ق.م اسکندر مقدونی بلخ را فتح نمود و این شهر به مرکز ساتراپی باختر در امپراتوری هخامنشی و سپس زیر سلطهٔ یونانی-باکتری‌ها تبدیل شد. در دوره‌های بعدی، فرمانروایان سلوکی و اشکانی (پارتی) و سپس شاهان یونانی-باکتریایی و کوشانی در بلخ حکومت کردند؛ برای مثال در نیمهٔ اول سدهٔ دوم میلادی اقوام یوِژی (کوشانی) به اوج قدرت خود در این منطقه رسیدند.
پس از آن، در قرون بعد بلخ بارها میان شاهنشاهی ساسانی و دولت‌های آسیای میانه (از جمله هون‌ها) دست به دست شد و در هر هجوم عمده بخشی از آن ویران گردید. با گسترش اسلام در قرن هشتم میلادی، بلخ به زیر سیطره خلفای عباسی درآمد و در سده‌های ۹ و ۱۰ میلادی به «مادر شهرها» شهرت یافت؛ این دوران، عروج علمی و فرهنگی بلخ و شکوفایی مدارس و مکتب‌های دینی آن را نشان می‌دهد. با این حال، در حملهٔ مغول در سال ۱۲۲۰ میلادی، بلخ به‌شدت ویران شد؛ مطابق منابع تاریخی پس از سقوط شهر تقریباً همهٔ ساختمان‌ها تخریب و بسیاری از مردم کشته شدند. اگرچه پس از این فاجعه مردمی دوباره در منطقه ساکن شدند و بخش‌هایی از شهر بازسازی گردید، اما بیشتر بناهای به‌جامانده متعلق به دوره‌های پیش از حملهٔ مغول یا دورهٔ تیموری و پس از آن است.

معماری و ساختار
قلعهٔ تاریخی «بالا حصار» بلخ در بخش شمالی مجموعهٔ باستانی شهر قرار داشت. این قلعه در اصل محوطه‌ای با قطر حدود یک کیلومتر را دربرمی‌گرفت که در جنوب‌شرقی آن ارگ اصلی فرمانروایی واقع بود. بر اساس مطالعات باستان‌شناختی، حصار اولیه (موسوم به «بلخ I») نقشهٔ دایره‌ای داشته و احتمالاً در دورهٔ هخامنشیان ساخته شده است؛ پس از آن در دورهٔ سلوکی بازسازی شد و در دورهٔ تیموری دوباره مرمت و تقویت گردید.
دیوار جنوبی این قلعه حدود 25 متر ارتفاع و 5-10 متر عرض پایه داشته و از گل خام نپخته (آجر خشتی) بنا شده بود؛ این دیوار با ۱۸ برج مدور (دایره‌ای) تقویت شده بود. در دورهٔ تیموری پوشش آجری و تزئینات کاشی‌کاری بر این دیوار افزوده شد و دروازه‌های عظیم آجری مانند «بابا کوه» و برج «آیّاران» (یا برج عیاران) بر این حصار نصب گردید. درون قلعه و پیرامون آن نیز آثار معماری متعددی به چشم می‌خورد؛ از جمله «تل زرگر» (یک تپهٔ مصنوعی در داخل ارگ) که لایه‌هایی از اواخر دورهٔ مسیحیت را در خود جای داده است، و همچنین آرامگاه خواجه ابونصر پارسا (مربوط به حدود سال ۱۴۶۰ م) و بقایای مدرسه‌ای از قرن هفدهم میلادی در این محوطه دیده می‌شود.
حفریات باستان‌شناسی
کاوش‌های باستان‌شناسی در بلخ از سال ۱۹۲۳ توسط آلفرد فوشه (مؤسس هیئت باستان‌شناسی فرانسوی در افغانستان) آغاز شد. فوشه در خلال دههٔ ۱۹۲۰ میلادی چندین بنا و تپهٔ بودایی مهم (مانند تخت رستم) را حفاری کرد. وی در سال ۱۹۲۵ نیز در داخل قلعهٔ بالا حصار به دنبال آثار دوره‌های پیش از اسلام کاوش نمود اما عمدتاً معماری اسلامی و ساختمان‌های دوران اولیهٔ اسلامی را کشف کرد.
پس از دوره‌ای توقف تقریباً ۸۰ ساله، از دههٔ ۲۰۰۰ تیم‌های مشترک باستان‌شناسی فرانسوی و افغان (DAFA و مؤسسهٔ ملی باستان‌شناسی) کاوش‌های جدیدی را آغاز کردند. از مهم‌ترین این کاوش‌ها، شش فصل حفاری در «تپهٔ زرگر» (جنوب‌غرب ارگ بالا حصار) بین سال‌های ۲۰۰۴ تا ۲۰۰۸ بود. در این کاوش‌ها، بلوک‌های معماری بزرگ متعلق به دوران یونانی-باکتری (حدود قرن سوم پیش از میلاد) یافت شد و بیش از ۳۰۰۰ سکهٔ مسی از دوره‌های یونانی-باکتریایی و کوشانی کشف گردید که ۱۱۳ عدد از آن‌ها شناسایی دقیق شده‌اند. همچنین حفاری‌های جدید نشان داد زیر لایه‌های دوران اسلامی، بقایای یک بنای خشتی محتمل متعلق به دورهٔ هخامنشی یا یونانی (در دیوار شمالی ارگ) و تراس‌های خاکی دورهٔ هخامنشی (در دامنهٔ جنوبی قلعه) وجود دارد. تمامی این یافته‌ها موید اشغال مداوم بلخ از دوران هخامنشی تا دورهٔ اسلامی اولیه است.

منابع علمی مرتبط
, Frantz، «BALḴ vi. Monuments of Balḵ»، Encyclopaedia Iranica (دسامبر ۱۹۸۸).
iranicaonline.org
، «City of Balkh (antique Bactria) – Tentative Lists» (فهرست موقت میراث جهانی، ۲۰۰۴).
whc.unesco.org
, Dominique & Marcy, Jean، Bactra: The Mother of All Cities (سایت وزارت فرهنگ و باستان‌شناسی فرانسه).
.culture.gouv.fr
Engel, Nicolas، «Afghanistan: Retour à Bactres» (گزارش کاوش‌های باستان‌شناسی پاییز ۲۰۰۶).
amis-musee-cernuschi.org

, Éric و همکاران، «Palaeochannels of the Balkh river (northern Afghanistan) and human occupation since the Bronze Age period»، Journal of Archaeological Science 39/11 (۲۰۱۲).

, Roland و همکاران، «Hellenistic and Kushan coins from the Afghan-French excavations at Balkh (Afghanistan)» (مقالهٔ منتشرنشده).

15/01/2026

قلعه چهل برج (بامیان)
قلعه چهل برج بامیان، بر فراز تپه‌ای بلند در ولسوالی یکاولنگ ولایت بامیان قرار دارد و بر مسیر وادۀ یَکاولَنگ به درۀ چاشت تسلط دارد. این قلعه که نامش به‌معنای «قلعۀ چهل برج» است، از مهم‌ترین دژهای منطقه به‌شمار می‌رود. بقایای استحکامات سه‌خطهٔ دفاعی آن که با برج‌های متعدد تقویت شده بود، هنوز دیده می‌شود.

تاریخچه و مراحل تاریخی
مطالعات باستان‌شناسی نشان می‌دهد ساخت اولیهٔ قلعه به دوران پیش از اسلام بازمی‌گردد؛ برخی باستان شناسان نشانه‌هایی از دوره حکومت کوشان (حدود سده‌های دوم تا پنجم میلادی) را در طرح و تزئینات آن یافته‌اند. در واقع بناهای زیرین قلعه غالباً از سنگ ساخته شده و بخش فوقانی آن از گل (خشت) است؛ باستان شناسان پیش‌بینی کرده‌اند این ساختمان‌ها بین قرن‌های دوم تا پنجم م. بنا شده باشند. در سده‌های میانه نیز این قلعه مهم بوده و استحکاماتی به سبک غوریان (دوران سلطان محمود غزنوی و پس از او سلطان غوری) در آن مرمت یا افزوده شده است. شواهد موجود حاکی است عناصر برجسته‌ای از معماری غوری (۱۲–۱۳م) در دیوارها و برج‌های قلعه دیده می‌شود. گفته می‌شود در حملات مغول در سال ۱۲۲۱م این قلعه آسیب دیده، اما تا عصر معاصر نیز به‌عنوان یک موضع نظامی استراتژیک مورد استفاده بود. در دهه‌های اخیر، سازمان یونسکو و وزارت اطلاعات و فرهنگ افغانستان بودجه‌ای را برای حفاظت و مرمت این قلعه تصویب کرده‌اند.

معماری قلعه
معماری قلعه چهل برج بسیار منحصربه‌فرد است. این دژ دارای سه ردیف دیوار دفاعی متحدالشکل و برج‌های مدوری است که سراسر تپه را محاصره کرده بودند. ارتفاع برج‌های مخروطی قلعه به حدود ۲۰ متر می‌رسید و پایه‌های سنگی آن که از پای دیوارها برمی‌خاست، بخش بالایی آن از گل ساخته شده است. بر اساس مطالعات باستان‌شناسی، بیش از ۳۰۰ برج کوچک و بزرگ پیرامون دیوارهای قلعه وجود داشته است، هرچند امروزه فقط تعداد اندکی (حدود ۳۴ برج) از آنها باقی مانده است. نقاشی‌های دیواری بسیار زیبایی نیز بر داخل دیوارهای داخلی قلعه اجرا شده بود. به‌عنوان نمونه، یکی از بزرگ‌ترین نقاشی‌ها تصویر شاه ضحاک و یک زن همراه با فیل است که در یکی از اتاق‌های درون قلعه نقش بسته بود. گزارش‌ها نشان می‌دهد پیش از قرن بیست و یکم این دیوارنگاره‌ها بسیار گسترده و دارای رنگ‌آمیزی فوق‌العاده باکیفیتی بوده‌اند، اما متأسفانه در سال‌های اخیر بخش عمده‌ای از آنها توسط غارتگران جدا و نابود شده است.

نقش نظامی و اهمیت
قلعه چهل برج به‌خاطر موقعیت جغرافیایی خود یک پایگاه نظامی مهم به‌شمار می‌رفت. این دژ بر روی تپه‌ای بلند با دید وسیع قرار دارد و بر مسیرهای گذر درهٔ چاشت سیطره داشته است. روایت‌ها حاکی است در نزدیکی قلعه محوطه‌ای به‌عنوان میدان تمرین یا استادیوم وجود داشته که برای برگزاری جشن‌ها، مسابقات و آموزش‌های نظامی مورد استفاده قرار می‌گرفته است. بدین ترتیب، قلعه تنها یک استحکامات نظامی نبود بلکه نقش یک مرکز فرماندهی و پشتیبانی نیروهای نظامی محلی را نیز ایفا می نمود.

کاوش‌ها و حفاظت
تا کنون عملیات کاوش باستان‌شناسی منسجمی در قلعه چهل برج انجام نشده، اما تحقیقاتی مقدماتی اندکی توسط باستان‌شناسان افغانستانی و خارجی صورت گرفته است. در سال ۲۰۰۰ میلادی رابرت کلاویور (Kluyver) از جامعه حفاظت میراث فرهنگی افغانستان (SPACH) از این قلعه بازدید کرد و وجود نقاشی‌های باستانی را گزارش داد. بدنبال آن، باستان‌شناسان ژاپنی (دانشگاه روکاکو) در ۲۰۰۵ قراردادی با دولت افغانستان امضا کردند تا مطالعات و کاوش‌های بیشتری در این منطقه انجام دهند.
با این حال، تلاش برای حفاری گسترده و حفاظت رسمی از قلعه همچنان در مراحل برنامه‌ریزی است. مقامات فرهنگی افغانستان نیز همکاری سازمان‌های بین‌المللی مانند یونسکو را برای تأمین بودجه مرمت قلعه اعلام کرده‌اند.
متأسفانه غارت آثار تاریخی و فرسایش طبیعی روند تحلیل این قلعه را تسریع کرده است؛ گزارش‌ها حاکی است که در دو دهۀ اخیر بسیاری از نقاشی‌های ظریف دیواری آن توسط قاچاقچیان از محل اصلی جدا شده و برخی قطعات به خارج قاچاق شده‌اند.
هم‌اکنون این اثر تاریخی نیازمند حفاظت فوری و مطالعه علمی بیشتر است تا فرصت شناخت کامل دوران‌های گوناگون تاریخی خود را از دست ندهد.
#بامیان
#افغانستان
#باستان‌شناسی