25/07/2025
Cập nhật sách Thị trường điện
Nhiều độc giả quan tâm hỏi tôi về việc cập nhật và tái bản cuốn sách Thị trường điện xuất bản vào tháng 10 năm 2022. Xin trân trọng hồi đáp như sau: Các nội dung học thuật của quyển sách vẫn không có gì thay đổi.
Về các thay đổi mang tính thông tin, thời sự, trong thời gian qua, tôi đã đăng một số bài viết liên quan thị trường điện Việt Nam. Các bài báo này có thể được xem như cập nhật liên quan đến Việt nam cho cuốn sách và là các ứng dụng trực tiếp từ cuốn sách.
Với sự trợ giúp của AI, phần dưới đây cung cấp cho bạn đọc tổng quan về các bài viết của tôi liên quan đến ngành điện lực và năng lượng Việt Nam, phân loại theo các chủ đề và tổng hợp các khuyến nghị của tôi.
Bảng thống kê các bài viết theo chủ đề: xem bảng đính kèm
Danh sách các bài viết của Thái Doãn Hoàng Cầu:
1. Thị trường điện lực bền vững ở Việt Nam? (Tạp chí Tia sáng, 05/10/2022)
2. Bốn vấn đề nan giải của ngành điện (báo Dân trí, 29/05/2023)
3. Hiểu đúng về giá điện âm (báo Dân trí, 31/05/2023)
4. Mô hình nào cho Trung tâm Điều độ Hệ thống điện Quốc gia? (báo Dân trí, 24/06/2023)
5. Mất cân đối cung cầu điện: Đi tìm giải pháp (Tạp chí Tia sáng, 24/07/2023)
6. Cải cách thị trường điện Việt Nam: Những thách thức (Tạp chí Tia sáng, 14/08/2023)
7. Phát triển điện lực hiệu quả, bền vững cần các cơ chế thị trường điện (PetroTimes, 14/10/2023)
8. Nên tiến hành cải cách thị trường điện Việt Nam như thế nào? (Tạp chí Năng lượng Việt Nam, 04/12/2023)
9. Luật NLTT cần đảm bảo cân bằng hài hoà các mục tiêu an ninh, hiệu quả và bền vững(PetroTimes, 25/12/2023)
10. Kinh nghiệm cải cách thị trường điện Úc và khuyến nghị cho Indonesia và Việt Nam (PetroTimes & Tạp chí Năng lượng Việt Nam, 20/03/2024 & 21/03/2024 & 26/03/2024)
11. Thị trường điện tự do: Lựa chọn duy nhất? (Tạp chí Tia sáng, 20/05/2024)
12. Thiết kế mới thị trường điện và những tác động (Kinh tế Sài Gòn, 23/05/2024)
13. Thiết kế mới thị trường điện: Khuyến nghị các điểm chính cần xem xét (Kinh tế Sài Gòn, 23/05/2024)
14. Luật Điện lực mới: Cần tạo cơ sở pháp lý cho những thay đổi (Kinh tế Sài Gòn, 06/06/2024)
15. Thị trường điện: Nút thắt cần tháo gỡ ngay (Kinh tế Sài Gòn, 11/07/2024)
16. Sứ mệnh phát triển của Công ty Vận hành hệ thống điện và thị trường điện quốc gia (NSMO)(PetroTimes, 26/08/2024)
17. Luật Điện lực mới và vấn đề cấp bách triển khai thực hiện cải cách thị trường điện (Petrotimes, 04/11/2024)
18. Cải cách thị trường điện Việt Nam 2.0 nhìn từ sự tương hỗ giữa các chủ trương chính sách lớn (Kinh tế Sài Gòn & Tạp chí Năng lượng Việt Nam, 5/6/2025 & 10/6/2025)
Tổng hợp và tóm tắt các khuyến nghị từ các bài viết:
TS. Thái Doãn Hoàng Cầu liên tục nhấn mạnh sự cần thiết và tính cấp bách của việc cải cách thị trường điện Việt Nam để đạt được các mục tiêu an ninh năng lượng, hiệu quả kinh tế và bền vững môi trường. Theo ông, một số chính sách điện lực hiện hành còn bất cập và chưa phát huy tối đa tiềm năng do thiếu các cơ chế thị trường đồng bộ và phù hợp.
Các khuyến nghị chính của TS. Cầu bao gồm:
Về Cách tiếp cận chung đối với cải cách thị trường điện:
o Ưu tiên chiến lược: Cải cách thị trường điện cần được xem là dự án quan trọng quốc gia, trọng điểm của ngành năng lượng, cần được ưu tiên hàng đầu và tiến hành khẩn trương với sự đầu tư nguồn lực tương xứng. Đây là tiền đề cho sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững của đất nước.
o Linh hoạt và thích nghi: Không có mô hình cải cách thị trường điện duy nhất phù hợp cho mọi quốc gia. Việt Nam cần tham khảo kinh nghiệm quốc tế nhưng phải tùy chỉnh cho phù hợp với đặc điểm chính trị, xã hội, kinh tế, tài chính, đặc điểm hệ thống điện và năng lực của riêng mình, tránh rập khuôn.
Về Khung pháp lý và chính sách:
o Sửa đổi Luật Điện lực: Luật Điện lực cần được sửa đổi theo hướng thông thoáng hơn, trao thẩm quyền nhiều hơn cho Chính phủ và các cơ quan quản trị ngành để điều chỉnh, cập nhật kịp thời các quy định điện lực với thực tiễn thay đổi nhanh chóng. Luật cần bổ sung rõ ràng mục tiêu bảo vệ môi trường, giảm phát thải khí nhà kính để khẳng định cam kết chuyển dịch năng lượng bền vững.
o Giá điện theo cơ chế thị trường: Cần thiết lập cơ chế giá bán lẻ điện phản ánh kịp thời chi phí đầu vào biến động và khan hiếm cung - cầu, không sử dụng giá điện làm công cụ điều tiết kinh tế vĩ mô chính yếu hay đảm bảo an sinh xã hội.
o Thúc đẩy cạnh tranh công bằng: Luật và các chính sách cần có quy định về cạnh tranh lành mạnh để ngăn chặn hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường. Cần tránh những chính sách tạo ra lợi ích không công bằng hay làm “méo mó” quy luật thị trường.
Về Thiết kế thị trường điện:
o Hoàn thiện thị trường bán buôn: Thị trường bán buôn điện cạnh tranh Việt Nam (VWEM) cần được hoàn chỉnh theo thiết kế đã phê duyệt, đồng bộ và liên thông với các phân ngành năng lượng khác (than, khí).
o Thiết kế mới cho chuyển đổi năng lượng tái tạo (NLTT): Cần xem xét thiết kế lại thị trường điện để phù hợp với tỷ lệ thâm nhập NLTT rất lớn trong tương lai, giải quyết tính không ổn định và khó dự báo của các nguồn này:
o Thị trường giao ngay:
· Chu kỳ thị trường giao ngay ngắn hơn: Triển khai chu kỳ giao dịch ngắn hơn (ví dụ 5 phút) trong thị trường giao ngay để tối ưu hóa vận hành các nguồn linh hoạt.
· Chào giá tự do và giá theo miền/nút: Cho phép các đơn vị phát điện chào giá tự do và áp dụng cơ chế giá điện theo miền hoặc theo nút (LMP) thay vì giá đồng nhất toàn quốc, để phản ánh đúng cung - cầu, tổn thất và tắc nghẽn lưới điện, loại bỏ bù chéo và nâng cao hiệu quả kinh tế.
o Thị trường dịch vụ phụ trợ: Phát triển các thị trường dịch vụ phụ trợ (như điều khiển tần số, quán tính, đáp ứng tần số nhanh, tốc độ thay đổi công suất, sức bền hệ thống) để đảm bảo an ninh và chất lượng hệ thống điện khi NLTT tăng cao.
o Thị trường công suất: Cần xem xét và lựa chọn một cơ chế thị trường công suất phù hợp để thay thế cơ chế quy hoạch tập trung hiện hành, đảm bảo độ tin cậy dài hạn và thu hút đầu tư đủ nguồn cung.
o Thị trường hợp đồng tương lai/phái sinh: Phát triển mạnh mẽ các cơ chế thị trường hợp đồng tương lai với nhiều kỳ hạn khác nhau để giúp các thành viên quản lý rủi ro tài chính do biến động giá và chủ động mua bán điện.
o Phát triển thị trường bán lẻ: Khẩn trương thí điểm và thực hiện thị trường bán lẻ điện cạnh tranh để khách hàng có quyền tự do lựa chọn nhà cung cấp và gói dịch vụ. Cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA) cần được thúc đẩy như một tiền đề quan trọng.
o Tách bạch chức năng: Nhanh chóng tách chức năng dịch vụ lưới điện phân phối và dịch vụ bán lẻ.
Về Cơ cấu quản trị và Nguồn nhân lực:
o Độc lập và phi lợi nhuận: Các cơ quan quản trị thị trường điện (như tham mưu chính sách, thiết kế, điều tiết, vận hành) cần hoạt động độc lập và phi lợi nhuận để tránh xung đột lợi ích, đảm bảo công bằng và minh bạch. Trung tâm Điều độ Hệ thống điện Quốc gia (A0), nay là Công ty Vận hành Hệ thống điện và Thị trường điện quốc gia (NSMO), cần hoàn toàn độc lập khỏi EVN và chủ động đề xuất các thiết kế thị trường mới.
o Ban cố vấn/Cơ quan chuyên trách: Thành lập một ban cố vấn chuyên trách độc lập hoặc một cơ quan chuyên trách để quản lý, điều phối dự án cải cách thị trường điện Việt Nam. Ban này cần có thẩm quyền, tài chính và nguồn lực cần thiết.
o Phát triển nguồn nhân lực: Đầu tư mạnh vào phát triển đội ngũ lãnh đạo, chuyên viên, chuyên gia có chuyên môn sâu rộng về thị trường điện, chuyển đổi năng lượng bền vững, tư duy phản biện và sáng tạo. Cần có chính sách đãi ngộ đặc biệt để thu hút và giữ chân nhân tài.
Về Quy hoạch và Đầu tư:
o Chu kỳ quy hoạch ngắn hơn: Quy hoạch điện cần được thực hiện với chu kỳ ngắn hơn (ví dụ 2-3 năm một lần) và cập nhật thường xuyên để thích nghi với những thay đổi nhanh chóng của kinh tế, công nghệ và giá nhiên liệu.
o Nâng cao hiệu quả thực hiện quy hoạch: Cải thiện việc thực hiện các quy hoạch điện đã đề ra, khắc phục tình trạng chậm tiến độ và mất cân đối trong phát triển nguồn và lưới điện.
o Đa dạng hóa đầu tư: Khuyến khích đầu tư vào các công nghệ lưu trữ điện (thủy điện tích năng, pin lưu trữ) và các giải pháp quản lý phía nhu cầu để bình ổn hệ thống điện. Hỗ trợ các giải pháp tự sản, tự tiêu điện (như điện mặt trời mái nhà) nếu hiệu quả về kinh tế, với thông tin minh bạch cho nhà đầu tư.
Tổng thể, các khuyến nghị của TS. Cầu tập trung vào việc xây dựng một thị trường điện thực sự cạnh tranh, minh bạch và hiệu quả, được hỗ trợ bởi khung pháp lý linh hoạt, cơ cấu quản trị độc lập và đội ngũ nhân lực chất lượng cao, nhằm thu hút đầu tư, tối ưu hóa nguồn lực và đảm bảo an ninh năng lượng trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng toàn cầu.
