10/05/2026
‹ብቻዬን ላስጠብቀው የማልችለው መብቴ›
ደራሲ፤ ተመራማሪና ሳይንቲስት ዶ/ር አለማየሁ ዋሴ እይታ
በአገራችን የመንግሥት መዋቅራዊ ድክመቶች የሚያስከትሉት መከራ እንደተጠበቀ ሆኖ፣ እኛ እንደ ማህበረሰብ ያለብን የሥነ-ልቦና ድክመት ለኑሮ ውድነቱ መባባስ ትልቅ አስተዋጽኦ እያደረገ ይገኛል። ዶ/ር አለማየሁ ዋሴ ላለፉት ሃያ ዓመታት በምዕራቡ ዓለም በታዘቡት እውነታ ጽሁፋቸውን ይጀምራሉ፤ እዚያ ዳቦ፣ ወተትና መሰረታዊ ሸቀጦች ላይ የሚታየው የዋጋ ጭማሪ በሳንቲም የሚቆጠርና እጅግ አዝጋሚ ነው። ለዚህም ዋነኛው ምስጢር የመንግሥታቱ ብቃት ብቻ ሳይሆን፣ የዜጎቹ መብትን የማስከበር ንቃት ነው።
በምዕራቡ ዓለም ያለ ማንኛውም መሠረተ-ቢስ የዋጋ ጭማሪ ከሸማቹ ዘንድ ብርቱ ተቃውሞ ይገጥመዋል። ዜጎች "መክፈል እችላለሁ ወይስ አልችልም?" የሚለውን ሳይሆን "መብቴ ተጥሷል ወይ?" የሚለውን ያስቀድማሉ። አላግባብ ዋጋ የጨመረን ምርት በጋራ የመግዛት ተዐቅቦ ወይም ‘ቦይኮት’ በማድረግ ነጋዴውን ለኪሳራ ይዳርጉታል። ይህ በጋራ የመቆም ኃይል ነጋዴው እንዳሻው እንዳይፈነጭ ትልቅ አቅም ሆኖ ያገለግላል።
ወደ እኛ ስንመጣ ግን የሚታየው ገጽታ እጅግ ያሳዝናል። ነጋዴው ያለ በቂ ምክንያት ዋጋ ሲጨምር፣ እኛ ደግሞ ለጭማሪው አመቺ ድባብ እንፈጥራለን። አንዳንዱ መወደዱን እያወቀ መግዛትን የሀብትና የደረጃ መገለጫ አድርጎ ሲመለከተው፣ ሌላው ደግሞ "ሊጠፋ ነው" በሚል ስጋት ሸሚያና ረጅም ሰልፍ ውስጥ ይገባል። የገጠር ሰዎች በልፋት ያገኙትን ገንዘብ ዋጋ በመጠየቅና በመከራከር ሊያስከብሩ ሲሞክሩ፣ እኛ ከተሜዎች ግን ይህን የሥልጣኔ ምልክት እንደ ኋላ ቀርነት እየቆጠርን እንስቅባቸዋለን። እውነታው ግን ሠርቶ ያገኘ ሰው ለዋጋ ትኩረት መስጠቱ የስልጣኔ እንጂ የግብዝነት ምልክት አለመሆኑ ነው።
ጭካኔ የተሞላበትን የንግድ ሥርዓት ሊያስተካክለው የሚችለው ብቸኛው መሣሪያ ‘ኪሳራ’ ነው። ነጋዴዎች የሚፈሩት ሕግን ወይም እርግማንን ሳይሆን ኪሳራን ነው። ስለሆነም ሆቴል ገብተን፣ ገበያ ወጥተን ወይም ለበዓል ስንሸምት የዋጋ ንረት ሲገጥመን "አንገዛም!" ብለን የመውጣት ልምድ ሊኖረን ይገባል። በጋራ ተዐቅቦ የማድረግ ልምምድ ከሌለን የደላሎችና የጨካኝ ነጋዴዎች ሲሳይ ሆነን እንቀጥላለን።
በመጨረሻም፣ ዶ/ር አለማየሁ የሚያሳስቡት ትልቅ ቁምነገር አለ፦ በየግላችን ልናስከብረው የማንችለውን መብታችንን በጋራ ማስከበር ካልለመድን፣ ለውጥ ማምጣት አንችልም። ትንንሽ የሚመስሉ የሸማችነት መብቶቻችንን ለማስጠበቅ በጋራ መቆም ከቻልን፣ ነገ ትላልቅና ውስብስብ የሆኑ የፖለቲካ መብቶቻችንን ማስከበር ቀላል ይሆንልናል። የጋራ ድምፅና የጋራ ውሳኔ የሌለው ማህበረሰብ በዋጋ ንረት አለንጋ መገረፉ አይቀሬ ነው።
