22/08/2026
නිසල වනපෙත් හී භාවනා උරුමය
ශ්රී ලංකාවේ බෞද්ධ භාවනාරාම ලෝක උරුමය කරා
ශ්රී ලංකාවේ පුරාවිද්යාත්මක උරුමය ගැන කතා කරන විට අපගේ අවධානය බොහෝ විට යොමුවන්නේ මහත් ස්තූප, බෝධිඝර, පිළිමගෙවල්, විශාල ආරාම සංකීර්ණ සහ නගර ආශ්රිත ආගමික ගොඩනැගිලි වෙතය. එහෙත් අපේ පුරාණ භික්ෂු ජීවිතයේ තවත් අතිශය වැදගත්, නිහඬ හා සුවිශේෂී පරිච්ඡේදයක් වන්නේ වනාන්තර භාවනා ආරාම සම්ප්රදාය යි.
මෙම සම්ප්රදායේ කැපී පෙනෙන නියෝජනයක් ලෙස රිටිගල, මානාකන්ද, අරන්කැලේ සහ මලිගාතැන්න යන පුරාවිද්යා ස්ථාන හතර, “Buddhist Meditation Monasteries of Ancient Sri Lanka” යන නාමයෙන් 2024 ජූනි 4 දින ශ්රී ලංකාව විසින් UNESCO ලෝක උරුම තාවකාලික ලැයිස්තුවට ඉදිරිපත් කර ඇත. මෙම යෝජනාව පුරාවිද්යා දෙපාර්තමේන්තුව විසින් ඉදිරිපත් කර ඇති අතර, UNESCO සංස්කෘතික නිර්ණායක (iii), (iv) සහ (v) යටතේ එහි සුවිශේෂත්වය තර්ක කරයි. මෙහිදී වැදගත්ම කරුණ වන්නේ, මෙම ස්ථාන තවමත් UNESCO ලෝක උරුම ලැයිස්තුවට ඇතුළත් කර නොමැති බවයි. ඒවා දැනට ශ්රී ලංකාවේ Tentative List හෙවත් ලෝක උරුම නාමයෝජනාවකට ඉදිරිපත් කළ හැකි ස්ථාන පිළිබඳ තාවකාලික ලැයිස්තුවේ පවතී.
UNESCO විස්තරයට අනුව, මෙම ස්ථාන හතරම ක්රි.ව. 5 වැනි සියවසේ සිට 10 වැනි සියවස දක්වා කාලයට අයත් පුරාවිද්යා ස්ථාන වන අතර, ඒවා කඳුකර හා වනාන්තර පරිසරයන් තුළ පිහිටා ඇත. එම ස්ථාන සියල්ලම ජාතික පුරාවිද්යා රක්ෂිත ලෙස ආරක්ෂා කර ඇති අතර, භාවනා ජීවිතය සඳහා විශේෂයෙන් සැලසුම් කළ ගොඩනැගිලි හා පරිසර සැලසුම් එහි දැකගත හැකිය.
භික්ෂු ජීවිතයේ වෙනස්ම ආරාම සම්ප්රදායක්
ශ්රී ලංකාවට බුදුදහම පැමිණීමෙන් පසු භික්ෂු ජීවිතය විවිධ ආකාරවලින් සංවිධානය විය. මුල් කාලයේදී භික්ෂූන් වහන්සේලා වනාන්තරවල ස්වභාවික ලෙන් භාවිත කරමින් නිහඬ, සරල සහ භාවනාමය ජීවිතයක් ගත කළහ. එවැනි ලෙන් ස්ථාන දහස් ගණනක් ශ්රී ලංකාව පුරා හඳුනාගෙන ඇති අතර, බොහෝ ස්ථානවල ඇති ශිලා ලේඛන ඒවායේ පුරාණත්වයට සාක්ෂි සපයයි.
කාලයත් සමඟ අනුරාධපුරය සහ පොළොන්නරුව වැනි නගරවල විශාල රාජකීය ආරාම සංකීර්ණ බිහි විය. මහාවිහාර, අභයගිරි සහ ජේතවන වැනි ආරාම සංකීර්ණවල ස්තූප, පිළිමගෙවල්, බෝධිඝර, නේවාසික ගොඩනැගිලි සහ සේවා ගොඩනැගිලි විශාල පරිමාණයෙන් සංවර්ධනය විය. එම ආරාම ආගමික ක්රියාකාරකම්වලට පමණක් නොව අධ්යාපනය, සමාජ ජීවිතය සහ රාජ්ය පාලනයට උපදේශන සපයන මධ්යස්ථාන ලෙසද ක්රියා කළේය.
එහෙත් මෙවැනි නගර හා ජනාවාස ආශ්රිත විශාල ආරාමවල වර්ධනයත් සමඟ, භාවනාව සඳහා අවශ්ය වූ ගැඹුරු නිශ්ශබ්දතාව, භෞතික වෙන්වීම සහ මානසික දුරස්ථභාවය සෙවූ ඇතැම් භික්ෂූන්ට වෙනත් පරිසරයක් අවශ්ය විය. ඒ අනුව, විශේෂයෙන් ක්රි.ව. 5 සිට 10 වැනි සියවස දක්වා කාලයේදී, භාවනා ජීවිතයට පමණක් කැප වූ නව ආරාම වර්ගයක් වර්ධනය විය. UNESCO ඉදිරිපත් කිරීමේ මූලික අදහසක් වන්නේ, මෙම භාවනා ආරාම භික්ෂුන්ගේ නිශ්ශබ්ද භාවනා ජීවිතය සඳහාම නිර්මාණය වූ සුවිශේෂී වාස්තු විද්යාත්මක හා පරිසර සැලසුම් සම්ප්රදායක් නියෝජනය කරන බවයි.
පධානඝර – භාවනා ජීවිතයේ මධ්යස්ථානය
මෙම ආරාමවල ප්රධාන ගොඩනැගිලි වර්ගය පධානඝර (Padhanaghara) ලෙස හැඳින්වේ. සරලව කියනවා නම්, එය භාවනා කිරීම සහ භික්ෂූන්ගේ නේවාසික ජීවිතය සඳහා සැලසුම් කළ භාවනා ගෘහයක් වේ.
පධානඝරයක සාමාන්යයෙන් උස් කළ වේදිකා දෙකක් දැකගත හැකිය. ඉන් එක් වේදිකාවක් මත වහලයක් සහිත ගොඩනැගිල්ලක් තිබූ බවට සාක්ෂි තිබෙන අතර, අනෙක් වේදිකාව විවෘත පරිසරයක් ලෙස පැවති බව UNESCO විස්තරය පෙන්වා දෙයි. වහලය සහිත කොටස භික්ෂූන්ගේ නේවාසික සහ භාවනා කටයුතු සඳහා භාවිත වූ අතර, විවෘත වේදිකාව තනි හෝ සමූහ භාවනා කටයුතු සඳහා යොදාගන්නට ඇති බව සැලකේ.
මෙම පධානඝර වනාන්තරයේ තනි තනිව පිහිටා තිබුණද, ඒවා ගල් අතුරන ලද මාර්ග ජාලයකින් එකිනෙකට සම්බන්ධ කර තිබීම විශේෂත්වයකි. එය අපට පෙන්වන්නේ මෙය අහඹු ලෙස ඇති වූ ජනාවාසයක් නොව, භාවනා ජීවිතය සඳහා ඉතා සූක්ෂ්මව සිතා සැලසුම් කළ ආරාම පද්ධතියක් බවයි.
චංකමනඝර – ඇවිදීමත් භාවනාවක්
මෙම ආරාමවල තවත් වැදගත් අංගයක් වන්නේ චංකමනඝර (Cankamanaghara) හෙවත් ඇවිදීමේ භාවනා මාර්ගයයි.
බෞද්ධ භාවනා සම්ප්රදායේදී භාවනාව අසුන්ගෙන පමණක් සිදු කරන ක්රියාවක් නොවේ. සවිඥානකව, අවධානයෙන් ඇවිදීමද භාවනා ක්රමයකි. ඒ නිසා මෙම ආරාමවල භික්ෂූන්ගේ දෛනික භාවනා කටයුතු සඳහා විශේෂයෙන් සකස් කළ ඇවිදීමේ මාර්ග තිබී ඇත. සමහර අවස්ථාවල ඒවා පධානඝරයට සම්බන්ධව හෝ ආරාම සීමාව තුළම පිහිටා තිබූ බව සඳහන් වේ.
ජන්තාඝර සහ ජල කළමනාකරණය
වනාන්තරයක සරල ජීවිතයක් ගත කළද, මෙහි භික්ෂූන්ගේ සෞඛ්ය සහ දෛනික අවශ්යතා නොසලකා හැර තිබුණේ නැත. ජන්තාඝර (Janthaghara) හෙවත් ස්නානාගාර වැනි සේවා ගොඩනැගිලිද මෙම ආරාමවල තිබී ඇත.
එමෙන්ම ජලය සපයා ගැනීම සඳහා විශාල ජලාශ සහ ජල කළමනාකරණ ක්රම නිර්මාණය කර තිබූ බව UNESCO විස්තරයෙන් හෙළි වේ. එවැනි අංග භාවනා ආරාම යනු අඩු පහසුකම් සහිත අහඹු වනාන්තර වාසස්ථාන නොව, භික්ෂු ජීවිතයේ සරලත්වය සහ ප්රායෝගික අවශ්යතා අතර සමබරතාවයක් සලසාගත් සංකීර්ණ පද්ධති බව පෙන්වයි.
ස්තූප නැති ආරාම?
මෙම භාවනා ආරාමවල සුවිශේෂීම ලක්ෂණයක් වන්නේ අප සාමාන්යයෙන් බෞද්ධ ආරාමයක් සමඟ සම්බන්ධ කරන බොහෝ ගොඩනැගිලි මෙහි නොපෙනීමයි.
ස්තූප, පිළිමගෙවල් සහ බෝධිඝර වැනි චාරිත්රානුකූල ආගමික ගොඩනැගිලි මෙම භාවනා ආරාමවල ප්රධාන අංග නොවේ. ඒ වෙනුවට මෙහි මූලික අරමුණ වූයේ භාවනා කිරීම, සරලව ජීවත්වීම සහ ලෝකීය ජීවිතයෙන් වෙන්වීම සඳහා සුදුසු පරිසරයක් නිර්මාණය කිරීමයි.
ඒ නිසා මෙහි වාස්තු විද්යාව මහත් අලංකාරය, විශාලත්වය හෝ බලය ප්රකාශ කිරීමට උත්සාහ නොකරයි. එය නිශ්ශබ්දතාව, සරලත්වය, පෞද්ගලිකත්වය සහ වනාන්තරය සමඟ සම්බන්ධතාවය ඉදිරියට ගෙන එයි. මේ නිසා මෙම ආරාම අපගේ පුරාණ බෞද්ධ වාස්තු විද්යාවේ වෙනස්ම දාර්ශනික ප්රකාශනයක් ලෙස සැලකිය හැකිය.
රිටිගල, මානාකන්ද, අරන්කැලේ සහ මලිගාතැන්න
UNESCO Tentative List යෝජනාව සඳහා තෝරාගෙන ඇත්තේ මෙවැනි ආරාම සම්ප්රදායක් නියෝජනය කරන ස්ථාන හතරකි.
රිටිගල — කඳුකර වනාන්තර පරිසරයක පිහිටි රිටිගල, ගල් මාර්ග, භාවනා ගෘහ, ජල පද්ධති සහ වනාන්තරය සමඟ ඒකාබද්ධ වූ සැලසුම නිසා විශේෂ වැදගත්කමක් දරයි.
මානාකන්ද — මෙම භාවනා ආරාම සම්ප්රදායේ සැලසුම් මූලධර්ම සහ වාස්තු විද්යාත්මක ලක්ෂණ නියෝජනය කරන තවත් වැදගත් පුරාවිද්යා ස්ථානයකි.
අරන්කැලේ — වනාන්තරය තුළ නිහඬව පැතිරුණු භාවනා ගෘහ, ගල් මාර්ග සහ සේවා පහසුකම් සමඟ භාවනා ජීවිතයට ගැළපෙන පරිසර සැලසුමක් පෙන්නුම් කරන සුවිශේෂී ස්ථානයකි.
මලිගාතැන්න — මෙම අනුක්රමික නාමයෝජනාවේ හතරවන කොටස වන අතර, අනෙකුත් ස්ථාන සමඟ එක්ව ශ්රී ලංකාවේ භාවනා ආරාම සම්ප්රදායේ සම්පූර්ණත්වය සහ විවිධත්වය නියෝජනය කරයි.
මෙම ස්ථාන හතර එකම භූමි කොටසක නොපවතින නිසා, ඒවා UNESCO භාෂාවෙන් serial property හෙවත් අනුක්රමික උරුම දේපළක් ලෙස යෝජනා කර ඇත. එනම්, වෙන්ව පිහිටි ස්ථාන කිහිපයක් එකට එක්ව එකම සුවිශේෂී උරුම සංකල්පයක් නියෝජනය කරන බවයි.
UNESCO නිර්ණායක (iii), (iv) සහ (v) යටතේ ඇයි?
නිර්ණායක (iii) යටතේ අවධාරණය කරන්නේ, මෙම ආරාම ශ්රී ලංකාවේ භාවනා ජීවිතයට කැප වූ භික්ෂු සම්ප්රදායකට අද්විතීය සාක්ෂියක් සපයන බවයි. වනාන්තරයක වෙන්ව ජීවත්වෙමින් භාවනාව ප්රධාන කරගත් ජීවන රටාවක් මෙහි වාස්තු විද්යාව තුළම සටහන් වී ඇත.
නිර්ණායක (iv) යටතේ මෙය විශේෂ වාස්තු විද්යාත්මක සංකීර්ණ වර්ගයක් ලෙස සලකයි. පධානඝර, චංකමන මාර්ග, සේවා ගොඩනැගිලි, ගල් මංපෙත් සහ සමස්ත වනාන්තර සැලසුම—all together—භාවනා කටයුතු සඳහාම නිර්මාණය වූ අද්විතීය ගොඩනැගිලි සංකල්පයක් නියෝජනය කරයි.
නිර්ණායක (v) යටතේ අවධානය යොමුවන්නේ මිනිසා සහ ස්වභාවික පරිසරය අතර සම්බන්ධතාවයටයි. වනාන්තරය මෙහි ගොඩනැගිලි සඳහා පසුබිමක් පමණක් නොවේ. එය භාවනා ජීවිතයේ අත්යවශ්ය කොටසකි. පරිසරය වෙනස් කර තමන්ට යටත් කරගැනීම වෙනුවට, වනාන්තරයේ ස්වභාවය ආරක්ෂා කරමින් ඒ තුළ භාවනා ජීවිතයක් ගොඩනගා ගැනීමට උත්සාහ කළ ආකාරය මෙහි දැකගත හැකිය.
මිනිසා සහ වනාන්තරය අතර නිහඬ සංවාදයක්
මෙම ආරාමවල සැබෑ වටිනාකම ගල් බිත්ති, වේදිකා හෝ මංපෙත් තුළ පමණක් නොපවතී.
එය පවතින්නේ මිනිසා, ආධ්යාත්මික ජීවිතය සහ ස්වභාවික පරිසරය අතර නිර්මාණය වූ සම්බන්ධතාවය තුළය.
පුරාණ සැලසුම්කරුවන් වනාන්තරය කපා ඉවත් කර විශාල ගොඩනැගිලි ඉදි කළේ නැත. ඒ වෙනුවට පරිසරයේ ස්වභාවය සමඟ එක්ව ජීවත් විය හැකි ආරාම සැලසුම් කළහ. නිශ්ශබ්දතාව, සෙවන, දුරස්ථභාවය, ගල්, ජලය, ගස් සහ පවතින භූමි රූප—all were part of the architecture.
ඒ නිසා මෙම භාවනා ආරාම අපට කියා දෙන්නේ වාස්තු විද්යාව යනු ගොඩනැගිලි පමණක් නොවන බවයි. ජීවන අරමුණක් සඳහා පරිසරයක් නිර්මාණය කිරීමද වාස්තු විද්යාවකි.
තාවකාලික ලැයිස්තුවෙන් ලෝක උරුමයක් දක්වා
UNESCO Tentative List එකකට ස්ථානයක් ඇතුළත් කිරීම ලෝක උරුම තත්ත්වය ලබාගැනීමක් නොවේ. එය ඉදිරි නාමයෝජනාවක් සඳහා වන වැදගත් පියවරකි. ඒ අනුව, මෙම ස්ථාන හතරේ වටිනාකම පිළිබඳ වැඩිදුර පර්යේෂණ, ලේඛනගත කිරීම, සංරක්ෂණය, කළමනාකරණය සහ ජාත්යන්තර මට්ටමේ ඇගයීම් ඉදිරියේදී තවදුරටත් වැදගත් වනු ඇත.
අපට මෙම ස්ථාන දෙස බලන්නට අවශ්ය වන්නේ “පරණ නටබුන්” ලෙස පමණක් නොවේ.
ඒවා පුරාණ ශ්රී ලංකාවේ භික්ෂූන් වහන්සේලා සිත පිරිසිදු කිරීම, නිශ්ශබ්දතාව සෙවීම සහ ස්වභාවික පරිසරය සමඟ සම්බන්ධ වීම සඳහා ගොඩනැගූ ජීවන දර්ශනයක භෞතික සාක්ෂි ය.
එම නිසා රිටිගල, මානාකන්ද, අරන්කැලේ සහ මලිගාතැන්න යනු ගල් සහ නටබුන් පමණක් නොවේ.
ඒවා නිශ්ශබ්දතාවට ගොඩනැගූ වාස්තු විද්යාවකි.
භාවනාවට හැඩගැස්වූ පරිසරයකි.
මිනිසා සහ වනාන්තරය අතර පැරණි සංවාදයකි.
#නිහඬසෙනාසන #පුරාණශ්රීලංකාව #භාවනාආරාම #පුරාවිද්යාව #ශ්රීලංකාඋරුමය
