20/10/2025
МЭРГЭЖИЛ СОНГОЛТ: КАРЬЕР ХӨГЖЛИЙН ОНОЛ БА ДОРНО ДАХИНЫ ФИЛОСОФИ
Хүн төрөлхтөн амьдралынхаа туршид хэн болох, юуг бүтээх, яаж амьдрах тухай асуултад хариу эрсээр байна. Түүний нэг чухал илэрхийлэл бол мэргэжил сонголт юм. Өнөөгийн нийгэмд мэргэжил сонголтыг зөв хийх нь хувь хүний амьдралын чанар, нийгмийн байр суурь, аз жаргалын түвшинд шууд хамаарч байна. Үүнийг ойлгохын тулд бид карьер хөгжлийн онолуудыг судлахын зэрэгцээ дорно дахины философийн үзэл баримтлалтай холбон тунгаан бодох нь шинэ өнцөг өгч, илүү утга учиртай сонголт хийхэд тус дэм болдог.
КАРЬЕР ХӨГЖЛИЙН ОНОЛЫН ҮНДЭС:
Карьер хөгжлийн онолууд нь хувь хүний зан чанар, сонирхол, нийгмийн орчин, танин мэдэхүйн процесс зэрэг хүчин зүйлсийг харгалзан мэргэжил сонголтын үйл явцыг судалдаг. Тухайлбал:
• Холландын онол (RIASEC): Хүн өөрийн сонирхол, зан төлөвт тохирсон ажил мэргэжлийг сонгож байж үр дүнд хүрнэ гэж үздэг. Жишээлбэл, уран сэтгэгч, бүтээлч хүн урлаг, зохиолчийн чиглэл рүү, харин бодит зүйлд дуртай хүн инженерийн чиглэл рүү тэмүүлэх нь зүйтэй гэж тайлбарладаг.
• Суперын Карьер хөгжлийн онол: Хүн мэргэжлээ нэг удаа сонгоод зогсохгүй, насны онцлогоос шалтгаалан карьер нь хувьсан өөрчлөгддөг гэж үздэг. Иймээс өөрийгөө байнга шинээр танин мэдэх нь чухал.
• Савикасийн Карьерийн консктуктив онол (Career Construction Theory): Хүн өөрөө амьдралынхаа утга учирыг бүтээдэг “бүтээлч зохиогч” бөгөөд мэргэжил сонголт бол хувь хүний дотоод өгөгдөл, нийгмийн хүлээлтийн уялдаа гэж үздэг.
Гэхдээ эдгээр онолууд ихэнхдээ гадаад хүчин зүйл буюу нийгмийн бүтэц, зах зээлийн эрэлт, хувь хүний сонирхол зэрэгт суурилсан байдаг. Харин дорно дахины философи мэргэжил сонголтыг илүү өөрийгөө танин мэдэхүй, амьдралын утга учир, оршихуйн мөн чанар талаас нь тунгаан авч үздэг.
ДОРНО ДАХИНЫ ФИЛОСОФИ ДАХЬ “МЭРГЭЖИЛ” БА ОРШИХУЙН УТГА
Буддын философи:
Буддын философт мэргэжил нь зөв амьжиргаа (Samma Ajiva) гэсэн ойлголтоор илэрхийлэгддэг. Энэ нь “зөв амьдрах”, “хүний амьдралыг зовлонгүй байлгахуйц хөдөлмөр эрхлэх” гэсэн утгатай. Хүний хийдэг ажил нь сэтгэлд хоргүй, хүнд тус дэм болохуйц, бусдын энэрэнгүй амьдралд нэмэр болох ёстой. Иймээс “мэргэжил” нь ашиг орлого олох хэрэгсэл бус, сэтгэл санааны ариусал, бусдын сайн сайхны төлөө зүтгэх амьдралын зам байх учиртай.
Конфуцийн сургааль:
Конфуцийн гүн ухаанд хүний хамгийн чухал зорилго бол ёс суртахуунтай иргэн болох явдал бөгөөд хүн бүр өөрийн “тэнгэрийн даалгавар” (Tianming) буюу төрөлхөөс заяагдсан үүрэг хариуцлагаа ухамсарлан, нийгэмд зохих байр сууриа эзэлж амьдрахыг эрмэлзэх ёстой гэж үздэг. Үүнээс үүдэн хүн мэргэжлээ сонгохдоо нийгэмд хэрхэн хувь нэмэр оруулах вэ, ямар ёс зүйтэй үйл хэрэг хийх вэ гэдгийг нэн тэргүүнд тавих учиртай.
Японы Икигай (Ikigai):
Икигай нь “амьдрах утга учир” гэсэн утгатай бөгөөд хүний дуртай зүйл, чаддаг зүйл, нийгэмд хэрэгтэй зүйл, мөнгөн урамшуулал авч болох зүйлийн огтлолцлоор тодорхойлогдоно. Энэ нь орчин үеийн карьерийн онолуудтай төстэй боловч гүн сэтгэлгээ, урам зориг, амьдралын үнэ цэнэ зэрэг сэтгэлзүйн гүн гүнзгий асуудлыг тусгаснаараа онцлогтой.
Өнөө үед мэргэжил сонголтыг зөвхөн зах зээлийн эрэлт, цалин хөлс, амжилт зэргээр хязгаарлах нь тохиромжгүй болжээ. Харин карьерийн онолын логик загвар, сэтгэлзүй дорнын философийн гүн ухаантай уялдаж чадвал мэргэжил сонголт нь илүү тэнцвэртэй, утга учиртай, хувь хүний хөгжилд нийцэж чадна.
Залуу хүн бүр өөрийгөө танин мэдэх, дотоод урам зоригоо нээх, нийгэмд хувь нэмэр оруулах хүсэл мөрөөдөлтэй байх хэрэгтэй. Тэр нь л жинхэнэ карьер, жинхэнэ амьдралын зам мөр болно. Мэргэжил сонголт бол зүгээр нэг “ажлын байр” олох үйлдэл биш. Энэ бол хүн хэн болох вэ, яаж амьдрах вэ гэдэг философи асуултын хариулт юм. Барууны карьер хөгжлийн онолууд хувь хүний зан төлөв, чадвар, орчин нөхцөлийг шинжлэх ухаанч байдлаар тодорхойлдог бол дорно дахины философи — Буддизм, Конфуци, Икигай зэрэг нь амьдралын утга учир, ёс суртахуун, сэтгэл ханамж зэрэгт анхаардаг. Хэрвээ бид энэ хоёр үзлийг уялдуулж чадвал мэргэжлийн сонголт нь зөвхөн амжилт төдийгүй амар амгалан, утга учир, сэтгэл ханамж авчирна.
Ц.Рэгзэнбазар “Мэргэжил сонголтын чадамж” номноос
