26/04/2026
Адам Смит: "Шударга ёсны дүрэм" бол зах зээлийн тогтвортой байдлын үндэс
Адам Смитийн “The Wealth of Nations” болон “The Theory of Moral Sentiments” гэсэн хоёр суут бүтээлд зах зээл ба ёс суртахууныг (Morality) хамтад нь тайлбарласан байдаг.
Түүний үзлээр зах зээл гэдэг нь хүмүүс өөрийн ашиг сонирхлоо даган хөдөлж байх үед өөрөө зохицож чаддаг систем юм. Хүмүүс өрсөлдөх тусам үнэ буурч, бараа үйлчилгээ сайжирч, нийт нийгэмд ашигтай үр дүн бий болдог.
Гэхдээ энэ систем дангаараа тогтвортой ажиллаж чаддаггүй. Зах зээлийг зөв, тогтвортой ажиллуулах хамгийн чухал суурь нь "шударга ёс" юм.
Шударга ёс гэж юу вэ?
Шударга ёс гэдэг нь хамгийн энгийнээр:
хулгай хийхгүй байх
хуурч мэхлэхгүй байх
бусдад гэм хор учруулахгүй байх
бусдын эрхийг зөрчихгүй байх
Өөрөөр хэлбэл, “муу зүйл хийхгүй байх” гэсэн суурь дүрэм юм.
Шударга ёсны ач холбогдол
Хэрвээ шударга ёс байхгүй бол:
хүмүүс бие биедээ итгэхээ больно
бизнес, худалдаа зогсоно
хамтын ажиллагаа боломжгүй болно
Иймээс шударга ёс бол зөвхөн ёс суртахууны нэг хэсэг биш, харин нийгэм ба зах зээлийн оршин тогтнох хамгийн үндсэн суурь юм.
Шударга ёс ба энэрэнгүй сэтгэл
Адам Смит ёс суртахууныг хоёр үндсэн хэсэгт хуваасан:
Шударга ёс (Justice)
→ заавал мөрдөнө
→ хуульчилж болно
→ нийгмийн тогтвортой байдлын үндэс
Энэрэнгүй сэтгэл (Benevolence)
→ сайн дурын шинжтэй
→ албадах боломжгүй
→ харилцааг сайжруулдаг боловч зайлшгүй шаардлага биш
Хүн зөв, бурууг яаж ялгадаг вэ?
Смитийн үзлээр хүн ёс суртахууныг дараах байдлаар бүрдүүлдэг:
бусдын мэдрэмжийг ойлгох төрөлхийн чадвар
өөрийгөө гаднаас харж дүгнэх “дотоод шүүгч”
нийгмийн орчин, хүмүүжил, туршлага
Эдгээр нь хамтдаа хүний ёс суртахууныг төлөвшүүлдэг.
Адам Смитийн онолын гол санаа маш тодорхой:
👉 Зах зээл баялаг бүтээдэг
👉 Шударга ёс түүнийг тогтвортой ажиллуулдаг
👉 Ёс суртахуун бүх системийн суурь нөхцөлийг бүрдүүлдэг
Тиймээс шударга ёсгүй нийгэм тогтвортой оршин тогтнох боломжгүй юм.