Raees Allah dito khoso

26/05/2026

24/05/2026

کنڊو ۽ آس پاس جي ڳوٺن ۾ سري عام منشيات ڪنهن جي آشوات پيو هلي ! نوجوان ننڍڙا ٻار مين پري سفينا ۽z21 وپرائڻ
براء مهرباني هن ڏتڙيل عوام رحم ڪريو هن ناسور جان ڇڏايو

30/04/2026

پاڪستاني سماج جو وڏو الميو: احساس جو مري وڃڻ
تحرير: آفتاب احمد خانزادہ

Anton Chekhov روس جو هڪ وڏو ليکڪ هو، جيڪو 1904ع ۾ وفات ڪري ويو. هن روسي سرخ انقلاب کان اڳ اتي جي حالتن تي بي شمار ڪهاڻيون لکيون، جيڪي ٻڌائن ٿيون ته روسي سماج ڪيترو بيحس ٿي چڪو هو، جنهن سبب اتي انقلاب اچي ويو.

چيخوف جي هڪ ڪهاڻي هن ريت آهي: هڪ ٽانگو هلائيندڙ هو—غريب ۽ مجبور. سندس ڏهه-ٻارهن سالن جو ٻار سخت بيمار هو. هو ان جو علاج ڪرائي نه سگهيو، تنهنڪري گهر تي ئي سندس سار سنڀال ڪندو رهيو. رات جو ٻار وفات ڪري ويو، ۽ هو سندس مٿي ويهي روئندو رهيو. صبح ٿيو ته هن ٽانگو ٻڌو، ڇو ته باقي ٻارن جو پيٽ به پالڻو هو.

هڪ سواري ملي. رستي ۾ هن سواري کي ٻڌايو ته رات سندس ٻار مري ويو. سواري چيو: “ڏاڍو افسوس ٿيو”، ۽ پوءِ خاموش ٿي وئي. پوءِ ٻي سواري ملي—ڪجهه عورتون هيون. هن انهن کي به ٻڌايو ته سندس ٻار علاج کانسواءِ مري ويو. انهن به چيو: “الله جي مرضي آهي، ڇا ڪري سگهجي ٿو”، ۽ پنهنجين ڳالهين ۾ لڳي ويون. اهڙي طرح ڪجهه وڌيڪ سواريون مليون، ۽ هر ڀيري ساڳيو ٿيو.

شام جو جڏهن هو گهر موٽيو ته مڪمل ٽٽي چڪو هو. جڏهن هو پنهنجي گھوڙي کي ٽانگي مان کولڻ لڳو ته سندس صبر جو پيمانو لبريز ٿي ويو. هن پنهنجو مٿو گھوڙي جي مٿي تي رکي روئڻ شروع ڪيو ۽ چيائين: “تون ته ماءُ آهين، تون منهنجو ڏک سمجهي سگهين ٿي. منهنجو ٻار مري ويو آهي.” ۽ ان سان گڏ گھوڙي به ڄڻ روئي پئي.

چيخوف جي هيءَ مختصر، پر روح کي ڇيڙيندڙ ڪهاڻي رڳو هڪ ٽانگهه بان جي ذاتي الميي جي ڪهاڻي ناهي، پر هڪ اهڙي سماج جي اجتماعي موت جو مرثيو آهي، جتي احساس مري ويو هجي—جتي ماڻهو ڳالهائين ته ٿا، پر ٻڌن ناهن؛ جتي ڏک هڪ اهڙو بار بڻجي وڃي ٿو، جيڪو کڻندڙ کي اڪيلو ڇڏي ڏئي ٿو.

چيخوف جنهن روس کي لکي رهيو هو، اهو صرف سياسي يا معاشي بحران جو شڪار نه هو، پر سندس اصل تباهي اندروني زوال ۾ هئي—اهو زوال، جيڪو آهستي آهستي انسان جي روح کي خالي ڪري ڇڏيندو آهي. هن ٽانگهه بان جي ڪهاڻي ۾ اسان کي اهو ئي اندروني ٽٽڻ نظر اچي ٿو: هڪ پيءُ، جنهن جو ٻار غربت، بيبسي ۽ علاج جي کوٽ سبب مري وڃي ٿو، پر ان کان به وڏو سانحو اهو آهي ته سندس ڏک ڪنهن انسان تائين پهچي ئي نٿو سگهي.

هتي اسان کي Fyodor Dostoevsky ياد اچي ٿو، جنهن چيو هو ته: “انسان لاءِ سڀ کان وڏو عذاب اهو آهي ته هو پنهنجي ڏک سان اڪيلو ڇڏي ڏنو وڃي.” چيخوف جو ٽانگهه بان به انهيءَ عذاب مان گذري رهيو آهي. هر ڀيري کيس رڳو رسمي همدردي ملي ٿي—اهڙي همدردي، جيڪا لفظن ۾ ته هوندي آهي، پر دل تائين نه پهچندي آهي. “ڏاڍو افسوس ٿيو” جهڙا جملا اصل ۾ سماج جي اخلاقي ڏيواليائپ جا شاهد آهن.

هتي Albert Camus جو “Absurd” به سامهون اچي ٿو—اها بي معنويت، جنهن ۾ انسان رڙيون ڪري ٿو، پر ڪائنات خاموش رهي ٿي. هتي ڪائنات جي جاءِ تي سماج آهي، ۽ ٽانگهه بان جون رڙيون ماڻهن جي هجوم ۾ گم ٿي وڃن ٿيون.

ساڳئي تناظر ۾ Karl Marx جو “alienation” يعني بيگانگيءَ جو تصور به واضح محسوس ٿئي ٿو. ٽانگهه بان نه رڳو پنهنجي ڏک کان، پر سڄي سماج کان بيگانہ ٿي چڪو آهي. هو محنت ڪري ٿو، زندگي گهسي ٿو، پر سندس احساسن جي ڪا به قيمت ناهي رهي.

۽ جڏهن هو آخرڪار پنهنجي گھوڙي آڏو ٽٽي پوي ٿو، ته اهو منظر انتهائي علامتي بڻجي وڃي ٿو. Arthur Schopenhauer چيو هو ته همدردي ئي اهو جذبو آهي جيڪو انسان کي اخلاقي بڻائي ٿو. پر هتي انسان ان کان محروم ٿي چڪو آهي، تنهنڪري هڪ جانور انسان کان وڌيڪ “انسان” بڻجي وڃي ٿو.

هتي Leo Tolstoy جون تعليمون به ياد اچن ٿيون، جيڪي چون ٿيون ته سماج جي بنياد محبت ۽ همدردي تي هوندي آهي. جڏهن اهي ڪمزور ٿين ٿيون، ته ڪو به نظام گهڻو وقت قائم نٿو رهي. ان ڪري چيخوف جي روس ۾ آخرڪار Russian Revolution اچي ويو.

چيخوف جو ڪمال اهو آهي ته هو انقلاب کي نعريبازيءَ ۾ نه، پر هڪ ٽٽل انسان جي ڪهاڻي ۾ پيش ڪري ٿو. اها ڪهاڻي هڪ خبردار ڪندڙ آواز آهي—هڪ خاموش رڙ—ته جڏهن سماج پنهنجي ڪمزور ترين فرد جي ڏک کي ٻڌڻ کان انڪار ڪري ٿو، ته هو پنهنجي بقا جو جواز وڃائي ويهندو آهي.

ساڳي بيحسي اسان کي اڄ جي پاڪستاني سماج ۾ به نظر اچي ٿي. هتي به هڪ پيءُ پنهنجي بيمار ٻار کي اسپتال جي دروازي تي کڻي بيٺو هوندو آهي، پر وٽس فيس ڏيڻ لاءِ پئسا ناهن هوندا. هتي به هڪ ماءُ ٻارن کي بک ۾ پاڻي پياري سمهارڻ جي ڪوشش ڪندي آهي. ۽ جڏهن اهي پنهنجا ڏک ورهائڻ چاهين ٿا، ته کين ٻڌڻ وارو ڪو نٿو ملي.

اسان جي رستن، بازارن، بسن ۽ آفيسن ۾ بيشمار “ٽانگهه بان” گهمي رهيا آهن. هو ڳالهائين ٿا، پنهنجا ڏک ٻڌائين ٿا، پر جواب ۾ کين ساڳيا رسمي جملا ملن ٿا: “ڏاڍو افسوس ٿيو”، “الله بهتر ڪندو”، “وقت سڀ ٺيڪ ڪري ڇڏيندو”—اهي لفظ هاڻي تسلي نه رهيا آهن، پر بيحسيءَ جو پردو بڻجي ويا آهن.

جيڪڏهن غور ڪجي، ته چيخوف جو ٽانگهه بان ۽ اڄ جو پاڪستاني مزدور، رکشا ڊرائيور يا بيروزگار نوجوان—سڀ هڪجهڙا آهن. سڀ وٽ ڏک آهي، ڪهاڻي آهي، پر ٻڌڻ وارو ڪير به ناهي.

پاڪستاني سماج جو سڀ کان وڏو الميو شايد غربت ناهي، پر احساس جو مري وڃڻ آهي. ڇو ته غربت انسان کي ڪمزور بڻائي ٿي، پر بيحسي کيس انسان ئي نٿي رهڻ ڏئي.

۽ پوءِ اهو ئي منظر ورجائجي ٿو—فرق رڳو ايترو آهي ته هتي ٽانگهه بان جي جاءِ تي هڪ مزدور يا پيءُ بيٺو آهي، ۽ گھوڙي جي جاءِ تي شايد ڪا ڀت، ڪا اونداهي رات، يا سندس پنهنجو خدا آهي، جنهن آڏو هو ٽٽي پوي ٿو.

هتي Emmanuel Levinas جو خيال به ياد اچي ٿو—ته ٻين جي چهري ۾ اسان کي پنهنجي ذميواري ڏسڻ گهرجي. پر اسان جي سماج ۾ اهي چهرا هاڻي رڳو گذرگاهه بڻجي ويا آهن.

آخر ۾ سوال ساڳيو رهي ٿو، پر هاڻي وڌيڪ ويجهو ۽ ذاتي ٿي وڃي ٿو:
جڏهن اسين پنهنجي چوڌاري ماڻهن جي ڏکن کي ٻڌڻ کان انڪار ڪريون ٿا، ته ڇا اسين اڃا به هڪ سماج آهيون—يا رڳو هڪ بيحس هجوم؟

09/04/2026