28/06/2015
ქვევრი კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი
2015 წლის 22 ივნისი, 22:08-ზე
. . “საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე უძველესი დროიდან დღემდე გავრცელებულ ღვინის დასაყენებელ და შესანახ თიხის ქვევრი კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლი
2015 წლის 22 ივნისი, 22:08-ზე
. . “საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე უძველესი დროიდან დღემდე გავრცელებულ ღვინის დასაყენებელ და შესანახ თიხის უნიკალურ ჭურჭელს, ქვევვრს არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა.“ კახეთში ქვევრის კეთებას ქვევრის მოჭრას ეძახიან, ვინც ქვევრებს ჭრიან მათ მექვევრეები ჰქვიათ. ქვევრის თიხა მეტად თუ ნაკლებად საქართველოში,ყველა კუთხეში მოიპოვება, ქვევრი არასოდეს არ უნდა დამზადდეს სხვა თიხისაგან. საქართველოს ღვინის ქარხნებში ძალიან ბევრგან ვხვდებით ფალსიფიცირებულ ქვევრებს, ეს ქარხნები აშენებულია კომუნისტური რეჟიმის დროს, გეგმა-ვალდებულების შესასრულებლად. მაგ: დედოფლისწყაროს ამჟამად გაუქმებულ ქარხანაში 800-ზე მეტი ცემენტის ხსნარისა და პენზის ქვიშისაგან დამზადებული ქვევვრი გავანადგურეთ, ამათგან მხოლოდ 40 ერთეული იყო ნამდვილი წინა საუკუნის 60-იან წლებში მოჭრილი,ზოგიერთ მათგანს ხელოსნის დამღა და ხელწერაც ჰქონდა,ისინი აღვადგინეთ და სხვა ქარხნებში გადავიტანეთ. წინა საუკუნეების 60-იან წლებში ქვევრზე მოთხოვნა იმდენად დიდი იყო, სოფ: ვარდისუბნის 90%-ი ქალიან კაციანად ამ საქმით იყო დაკავებული, მაშინდელი კომუნისტური კანონით ეს საქმიანობა კერძო მრეწველობად ითვლებოდა. გამორჩეულ მექვევრეებს აპატიმრებდნენ,როგორც კაპიტალის მწარმოებელს,ამავდროულად სახელმწიფო სამსახურში უმუშევრობაც იდევნებოდა, ამიტომ ყველა მექვევრე დასაქმებული იყო მთავრობის სამსახურში, რომ უმუშევართა სიაში არ მოხვედრილიყო. სხვადასხვა პროფესიის ადამიანები სამსახურიდან ბრუნდებოდნენ თუ არა მაშინვე ქვევრებთან სამუშაოდ პადვლებს მიაშურებდნენ, ინჟინრები, პედაგოგები,ზეინკლები, მძღოლები და ა. შ. ყველა ამ იატაკქვეშა საქმიანობით იყო დაკავებული. ვარდისუბნის ქვევრი წონით მძიმეა და ამიტომ ხალხი ერთმუშტად შეკრული ერთმანეთს ეხმარებოდნენ, ხარისხიც მაღალი იყო,რადგან ფასებს კონკურენცია არეგულირებდა,კარგი ხელოსნები თავიანთ ნაშრომს ძვირს აფასებდნენ, ახალბედები უფრო იაფს. ქვევრის წარმოების ყველაზე დიდი მტრები იყვნენ, მაშინდელი ზოგიერთი ღვინის ქარხნის ხელმძღვანელობა,რომლებიც თანხებს ათეთრებდნენ ,ქვევრის მაგივრად თანხის მოგების მიზნით ქვევრის მსგავსი ფორმის ბეტონის აუზებს აშენებდნენ. ამავდროულად ყიდულობდნენ უხარისხო იაფფასიან ჭურჭელს, შემდეგ მათ ხარვეზებს ბეტონითა,ეპოლუქსით ან ემალით ფარავდნენ, ეს ბევრად იაფი უჯდებოდათ ვიდრე ნამდვილი ხარისხიანი ქვევრი, მთავრობასთან ანგარიშსწორება კი ნამდვილი ქვევრის ფასებით ხდებოდა. ქვევრი იკარგებოდა ,იღუპებოდა. ქვევრებს ამზადებდნენ ბეტონისაგან, პენზისა და სხვადასხვა სამშენებლო მასალისაგან, ამაზე უარესი კიდევ ის იყო,რომ ყველა მეჭურჭლემ და მეთიხემ მექვევრეობა დაიწყო. ქვევრებს აკეთებდნენ თავიანთი თიხებით: თეთრი თიხით, კვარციანი თიხით, საქოთნე თიხით, საკრამიტე თიხით,სააგურე თიხით და სხვა. ქვევრი გამოწვიდან დაახლოებით 3-4 კვირის შემდეგ უნდა გაცხელდეს და გაიხიზოს ან გაისანთლოს, ეს სამი კვირა საჭიროა იმისათვის რომ, გამომწვარმა თიხამ ბუნებრივი სტრუქტურები გაიმყაროს. ქვევრი უნდა გაცხელდეს ისე, რომ ქვევრის გარეთა კანზე ძლიერი მამაკაცის ხელი ვერ უძლებდეს შეხებას, ამის მერე შიგ ადუღებული ხარისხიანი საქონლის ქონი ან ფუტკრის სანთელი უნდა გამოევლოს, გამოსავლებად კი საჭიროა ჯოხზე დახვეული სტერილური ტილო, რის საშუალებითაც მოხდება ადუღებული მასის კედლებზე წასმა, ქვევრი შეიწოვს ქონის ან სანთლის იმ რაოდენობას რაც მას ესაჭიროვება, დანარჩენი კი შიგნიდან ქვევრის კედლის ზედაპირზე გაიყინება, რაც ქვევრს ჭირდება ხიზის რაოდენობა კედელში შეწოვილი რჩება, ამით გასანთვლა დამთავრებულია. გასანთვლის დროს სანთელი 120-130 გრადუსამდე უნდა გაცხელდეს, ბუშტები რომელსაც დუღილის დროს იკეთებს უნდა გაქრეს და თითქმის დაწვის ტემპერატურამდე უნდა მივიდეს, როგორც კი ბოლი შეიმჩნევა დამდნარი სანთლის ან ქონის ზედაპირზე დუღილი უნდა შევაჩეროთ და სათანადოდ გაცხელებულ ქვევრში ჩავასხათ. ქონით გაკეთებული ქვევრი უფრო დაბალი ხარისხისა ვიდრე სანთლით. ქონი ან სანთელი აუცილებლად გამოცდილმა სპეციალისტმა უნდა შეარჩიოს და ეს პროცესიც მან უნდა ჩაატაროს,რაიმე დარღვევის შემთხვევაში ქვევრი აუცილებლად გემოს გაიტანს ღვინოში. ქვევრი არ არის ჭური, ჭური ქვევრის ფორმის თხელკანიანი მსუბუქი ჩვეულებრივი ჭურჭელია. ქვევრის თიხა განსაკუთებით გამოირჩევა ყველა ზემოთ ჩამოთვლილი თიხისაგან,ის ძალიან ძვირადღირებული პროდუქტია, თავისი შრომატევადობით და მაღალი ხარისხით. ქვევრის დამზადება თავისი საკუთარი თიხით ათჯერ და ოცჯერ უფრო რთული და მაღალხარჯიანია ვიდრე სხვა ნებისმიერი თიხით ან სამშენებლო მასალისაგან. თვითონ სახელი ქვევრი მიგვანიშნებს, რომ თიხა აუცილებლაად უნდა შეიცავდეს კირქვის წვრილ ნაწილაკებს,მსხვილი ნაწილაკები რომლებიც თვალით შეინიშნება თიხის დარჩევის დროს უნდა მოსცილდეს და გადაიყაროს. ქვევრის თიხას დალბობისას უნდა დაემატოს ლურჯი ქვის ლამი, შეფარდებით ერთი-ხუთთან ან ერთი ექვსთან, ამას ხელოსნის თვალი ან გამოცდილება გადაწყვეტს ქვევრის კედელი საშუალოდ 3 სმ. უნდა იყოს, მზადდება ნახევრად ბნელ ადგილას თითქმის 2 თვის განმავლობაში. გამოწვას უნდა 1000 გრადუსამდე, რომ მასში კირქვის ნაწილაკები დამოიწვას და კირად გაადაიქცეს, ზედმეტი გამოწვაც არ არის სახარბიელო,მაღალ ტემპერატურაზე 1000 გრადუსამდე შავი ქვის ლამის ნაწილაკები უბრალოდ წითლდება და მტკიცე შემაკავშირებელ მასად რჩება კედელში, ზედმეტი ტემპერატურის დროს იწვევს დნობას, კედლებს ალღობს, აშავებს და იწვევს ქვევრის დაკეცვას დაჯდომას. გამოწვას მოკლებული ქვევრი უნდა განადგურდეს. სხვა თიხები იწვის 400-დან-600 გრადუსამდე,ქვევრს ეს ტემპერატურა არ ყოფნის,ის კირის გამოწვის ტემპერატურას უტოლდება, ქვევრის თიხის გამოწვა ძალიან რთულია სხვა თიხებთან შედარებით, იგი ფიცხია და ტემპერატურის ცვალებადობას ვერ უძლებს, ამიტომ მისი გამოწვა 5-6 დღე გრძელდება, სხვა თიხისათვის კი 2-3 დღეც საკმარისია. ვარდისუბანში თითქმის ყველა ზემოთ ჩამოთვლილი თიხა მოიპოვება, მაგრამ ქვევრის თიხა არის განსხვავებული სისუფთავის, სიმთკიცის, ანტისებტიკური თვისებების მქონე და მეტად რთული დასამუშავებელი. ნამდვილი ქვევრის დამზადება საქართველოს ყველა კუთხეში შეიძლება, მაგრამ მეტ-ნაკლებად რთულდება მაშინ, როცა თიხასთან ერთად კლიმატი ან წყალი არ შეესაბამება ქვევრის წარმოებას, წყალი არ შეიძლება იყოს მინერალური, ქვევრის თიხა იზილება მთის მტკნარ წყალში, გინდ გუბის იყოს და მღვრიე, გამოწვაში გუბის გემოც გაქრება და ბალახისაც, მინერალი კი დაკრისტალდება და დრო დადრო ღვინოს გააფუჭებს. თიხა დაზელვამდე რამოდენიმე თვე მზე-წვიმაში უნდა ეყაროს, რათა ბუნებრივი სტრუქტურა დაიშალოს და თიხას ზეციური სული შთაბეროს. როგორც საზამთროს და კაკლის მურაბას კირში გამოყვანის გარეშე ვერ გავაკეთებთ, ასევე საუკეთესო ღვინოს ნამდვილი ქვევრის გარეშე ვერ დავაყენებთ. დიდება ჩვენი წინაპრების ვაჯკაცობას,ვინც ასეთი დახვეწილი სახით წმინდა ჭურჭელი ჩვენამდის მოიტანა, მათ ძლიერ მარჯვენებს და მტკიცე ნებისყოფას გაუმარჯოს. გაუმარჯოს მთელ საქართველოს ყველა თავისიანებით,ძმებით და დებით, მეგობრებით და ნათესავებით. გვფარავდეს უფალი. . . ინჟინერი-მკვლევარი: ზურაბ ყარაულაშვილი . 22/06/22/20015 წელი.
უნიკალურ ჭურჭელს, ქვევვრს არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა.“ კახეთში ქვევრის კეთებას ქვევრის მოჭრას ეძახიან, ვინც ქვევრებს ჭრიან მათ მექვევრეები ჰქვიათ. ქვევრის თიხა მეტად თუ ნაკლებად საქართველოში,ყველა კუთხეში მოიპოვება, ქვევრი არასოდეს არ უნდა დამზადდეს სხვა თიხისაგან. საქართველოს ღვინის ქარხნებში ძალიან ბევრგან ვხვდებით ფალსიფიცირებულ ქვევრებს, ეს ქარხნები აშენებულია კომუნისტური რეჟიმის დროს, გეგმა-ვალდებულების შესასრულებლად. მაგ: დედოფლისწყაროს ამჟამად გაუქმებულ ქარხანაში 800-ზე მეტი ცემენტის ხსნარისა და პენზის ქვიშისაგან დამზადებული ქვევვრი გავანადგურეთ, ამათგან მხოლოდ 40 ერთეული იყო ნამდვილი წინა საუკუნის 60-იან წლებში მოჭრილი,ზოგიერთ მათგანს ხელოსნის დამღა და ხელწერაც ჰქონდა,ისინი აღვადგინეთ და სხვა ქარხნებში გადავიტანეთ. წინა საუკუნეების 60-იან წლებში ქვევრზე მოთხოვნა იმდენად დიდი იყო, სოფ: ვარდისუბნის 90%-ი ქალიან კაციანად ამ საქმით იყო დაკავებული, მაშინდელი კომუნისტური კანონით ეს საქმიანობა კერძო მრეწველობად ითვლებოდა. გამორჩეულ მექვევრეებს აპატიმრებდნენ,როგორც კაპიტალის მწარმოებელს,ამავდროულად სახელმწიფო სამსახურში უმუშევრობაც იდევნებოდა, ამიტომ ყველა მექვევრე დასაქმებული იყო მთავრობის სამსახურში, რომ უმუშევართა სიაში არ მოხვედრილიყო. სხვადასხვა პროფესიის ადამიანები სამსახურიდან ბრუნდებოდნენ თუ არა მაშინვე ქვევრებთან სამუშაოდ პადვლებს მიაშურებდნენ, ინჟინრები, პედაგოგები,ზეინკლები, მძღოლები და ა. შ. ყველა ამ იატაკქვეშა საქმიანობით იყო დაკავებული. ვარდისუბნის ქვევრი წონით მძიმეა და ამიტომ ხალხი ერთმუშტად შეკრული ერთმანეთს ეხმარებოდნენ, ხარისხიც მაღალი იყო,რადგან ფასებს კონკურენცია არეგულირებდა,კარგი ხელოსნები თავიანთ ნაშრომს ძვირს აფასებდნენ, ახალბედები უფრო იაფს. ქვევრის წარმოების ყველაზე დიდი მტრები იყვნენ, მაშინდელი ზოგიერთი ღვინის ქარხნის ხელმძღვანელობა,რომლებიც თანხებს ათეთრებდნენ ,ქვევრის მაგივრად თანხის მოგების მიზნით ქვევრის მსგავსი ფორმის ბეტონის აუზებს აშენებდნენ. ამავდროულად ყიდულობდნენ უხარისხო იაფფასიან ჭურჭელს, შემდეგ მათ ხარვეზებს ბეტონითა,ეპოლუქსით ან ემალით ფარავდნენ, ეს ბევრად იაფი უჯდებოდათ ვიდრე ნამდვილი ხარისხიანი ქვევრი, მთავრობასთან ანგარიშსწორება კი ნამდვილი ქვევრის ფასებით ხდებოდა. ქვევრი იკარგებოდა ,იღუპებოდა. ქვევრებს ამზადებდნენ ბეტონისაგან, პენზისა და სხვადასხვა სამშენებლო მასალისაგან, ამაზე უარესი კიდევ ის იყო,რომ ყველა მეჭურჭლემ და მეთიხემ მექვევრეობა დაიწყო. ქვევრებს აკეთებდნენ თავიანთი თიხებით: თეთრი თიხით, კვარციანი თიხით, საქოთნე თიხით, საკრამიტე თიხით,სააგურე თიხით და სხვა. ქვევრი გამოწვიდან დაახლოებით 3-4 კვირის შემდეგ უნდა გაცხელდეს და გაიხიზოს ან გაისანთლოს, ეს სამი კვირა საჭიროა იმისათვის რომ, გამომწვარმა თიხამ ბუნებრივი სტრუქტურები გაიმყაროს. ქვევრი უნდა გაცხელდეს ისე, რომ ქვევრის გარეთა კანზე ძლიერი მამაკაცის ხელი ვერ უძლებდეს შეხებას, ამის მერე შიგ ადუღებული ხარისხიანი საქონლის ქონი ან ფუტკრის სანთელი უნდა გამოევლოს, გამოსავლებად კი საჭიროა ჯოხზე დახვეული სტერილური ტილო, რის საშუალებითაც მოხდება ადუღებული მასის კედლებზე წასმა, ქვევრი შეიწოვს ქონის ან სანთლის იმ რაოდენობას რაც მას ესაჭიროვება, დანარჩენი კი შიგნიდან ქვევრის კედლის ზედაპირზე გაიყინება, რაც ქვევრს ჭირდება ხიზის რაოდენობა კედელში შეწოვილი რჩება, ამით გასანთვლა დამთავრებულია. გასანთვლის დროს სანთელი 120-130 გრადუსამდე უნდა გაცხელდეს, ბუშტები რომელსაც დუღილის დროს იკეთებს უნდა გაქრეს და თითქმის დაწვის ტემპერატურამდე უნდა მივიდეს, როგორც კი ბოლი შეიმჩნევა დამდნარი სანთლის ან ქონის ზედაპირზე დუღილი უნდა შევაჩეროთ და სათანადოდ გაცხელებულ ქვევრში ჩავასხათ. ქონით გაკეთებული ქვევრი უფრო დაბალი ხარისხისა ვიდრე სანთლით. ქონი ან სანთელი აუცილებლად გამოცდილმა სპეციალისტმა უნდა შეარჩიოს და ეს პროცესიც მან უნდა ჩაატაროს,რაიმე დარღვევის შემთხვევაში ქვევრი აუცილებლად გემოს გაიტანს ღვინოში. ქვევრი არ არის ჭური, ჭური ქვევრის ფორმის თხელკანიანი მსუბუქი ჩვეულებრივი ჭურჭელია. ქვევრის თიხა განსაკუთებით გამოირჩევა ყველა ზემოთ ჩამოთვლილი თიხისაგან,ის ძალიან ძვირადღირებული პროდუქტია, თავისი შრომატევადობით და მაღალი ხარისხით. ქვევრის დამზადება თავისი საკუთარი თიხით ათჯერ და ოცჯერ უფრო რთული და მაღალხარჯიანია ვიდრე სხვა ნებისმიერი თიხით ან სამშენებლო მასალისაგან. თვითონ სახელი ქვევრი მიგვანიშნებს, რომ თიხა აუცილებლაად უნდა შეიცავდეს კირქვის წვრილ ნაწილაკებს,მსხვილი ნაწილაკები რომლებიც თვალით შეინიშნება თიხის დარჩევის დროს უნდა მოსცილდეს და გადაიყაროს. ქვევრის თიხას დალბობისას უნდა დაემატოს ლურჯი ქვის ლამი, შეფარდებით ერთი-ხუთთან ან ერთი ექვსთან, ამას ხელოსნის თვალი ან გამოცდილება გადაწყვეტს ქვევრის კედელი საშუალოდ 3 სმ. უნდა იყოს, მზადდება ნახევრად ბნელ ადგილას თითქმის 2 თვის განმავლობაში. გამოწვას უნდა 1000 გრადუსამდე, რომ მასში კირქვის ნაწილაკები დამოიწვას და კირად გაადაიქცეს, ზედმეტი გამოწვაც არ არის სახარბიელო,მაღალ ტემპერატურაზე 1000 გრადუსამდე შავი ქვის ლამის ნაწილაკები უბრალოდ წითლდება და მტკიცე შემაკავშირებელ მასად რჩება კედელში, ზედმეტი ტემპერატურის დროს იწვევს დნობას, კედლებს ალღობს, აშავებს და იწვევს ქვევრის დაკეცვას დაჯდომას. გამოწვას მოკლებული ქვევრი უნდა განადგურდეს. სხვა თიხები იწვის 400-დან-600 გრადუსამდე,ქვევრს ეს ტემპერატურა არ ყოფნის,ის კირის გამოწვის ტემპერატურას უტოლდება, ქვევრის თიხის გამოწვა ძალიან რთულია სხვა თიხებთან შედარებით, იგი ფიცხია და ტემპერატურის ცვალებადობას ვერ უძლებს, ამიტომ მისი გამოწვა 5-6 დღე გრძელდება, სხვა თიხისათვის კი 2-3 დღეც საკმარისია. ვარდისუბანში თითქმის ყველა ზემოთ ჩამოთვლილი თიხა მოიპოვება, მაგრამ ქვევრის თიხა არის განსხვავებული სისუფთავის, სიმთკიცის, ანტისებტიკური თვისებების მქონე და მეტად რთული დასამუშავებელი. ნამდვილი ქვევრის დამზადება საქართველოს ყველა კუთხეში შეიძლება, მაგრამ მეტ-ნაკლებად რთულდება მაშინ, როცა თიხასთან ერთად კლიმატი ან წყალი არ შეესაბამება ქვევრის წარმოებას, წყალი არ შეიძლება იყოს მინერალური, ქვევრის თიხა იზილება მთის მტკნარ წყალში, გინდ გუბის იყოს და მღვრიე, გამოწვაში გუბის გემოც გაქრება და ბალახისაც, მინერალი კი დაკრისტალდება და დრო დადრო ღვინოს გააფუჭებს. თიხა დაზელვამდე რამოდენიმე თვე მზე-წვიმაში უნდა ეყაროს, რათა ბუნებრივი სტრუქტურა დაიშალოს და თიხას ზეციური სული შთაბეროს. როგორც საზამთროს და კაკლის მურაბას კირში გამოყვანის გარეშე ვერ გავაკეთებთ, ასევე საუკეთესო ღვინოს ნამდვილი ქვევრის გარეშე ვერ დავაყენებთ. დიდება ჩვენი წინაპრების ვაჯკაცობას,ვინც ასეთი დახვეწილი სახით წმინდა ჭურჭელი ჩვენამდის მოიტანა, მათ ძლიერ მარჯვენებს და მტკიცე ნებისყოფას გაუმარჯოს. გაუმარჯოს მთელ საქართველოს ყველა თავისიანებით,ძმებით და დებით, მეგობრებით და ნათესავებით. გვფარავდეს უფალი. . . ინჟინერი-მკვლევარი: ზურაბ ყარაულაშვილი . 22/06/22/20015 წელი.
