01/07/2024
دۆخی خانووبەرە لە هەرێمی کوردستان
دۆخی خانووبەرە لە هەرێمی کوردستان بەتایبەت لە هەولێر بەهۆی تێکەڵەیەک لە ناسەقامگیری ئابووری و ململانێی سیاسی و گەڕانەوەی خێزانە ئاوارەبووەکان ڕووبەڕووی ئاستەنگی بەرچاو بووەتەوە. لێرەدا بە قووڵی سەیری ئەو هۆکارانە دەکەین کە بەشدارن لە دۆخی ئێستای بازاڕی خانووبەرە لە هەولێر:
ناسەقامگیری ئابووری
1-دابەزینی نرخی نەوت: ئابووری هەرێمی کوردستان زۆر پشت بە داهاتی نەوت دەبەستێت. هەڵاوسان و دابەزینی نرخی نەوت لە جیهاندا کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر داهاتی هەرێم دروستکردووە و ناسەقامگیری ئابووریی لێکەوتۆتەوە. ئەمەش بووەتە هۆی کەمبوونەوەی خەرجییەکانی حکومەت و وەبەرهێنان لە ژێرخانی و پڕۆژەکانی نیشتەجێبوون.
2- ناکۆکییەکانی بودجە: ناکۆکی بەردەوامی بودجە لە نێوان حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی فیدراڵی لە بەغدا بووەتە هۆی دواکەوتن و کەمکردنەوەی تەرخانکردنی بودجە. ئەم فشارە داراییە کاریگەری لەسەر خزمەتگوزارییە گشتیەکان و پڕۆژەکانی پەرەپێدان هەبووە، بە تایبەت ئەوانەی لە کەرتی خانووبەرەدان.
ململانێ سیاسییەکان
1-گرژییەکانی هەرێم و بەغدا: گرژی پەیوەندییەکانی نێوان حکومەتی هەرێم و بەغدا لەسەر بابەتەکانی تەرخانکردنی بودجە و هەناردەکردنی نەوت و ناکۆکیەکانی تر، نادڵنیاییەکی دروستکردووە. وەبەرهێنەران ئاگاداری ناسەقامگیری سیاسین، کە دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی وەبەرهێنان لە کەرتی خانووبەرە بەمەش وا دەکات کە وەبەرهێنەران ڕوو لە دەرەوەی هەرێم بکەن بۆ وەبەرهێنان.
2. نیگەرانی ئەمنی: هەرچەندە دۆخی ئەمنیی هەرێمی کوردستان بە بەراورد لەگەڵ ناوچەکانی دیکەی عێراق زۆر باشترە، بەڵام ململانێی هەرێمی و هەڕەشەکان بەردەوامن لە مەترسی دروستکردن. ئەم نیگەرانییە ئەمنییانە، وەبەرهێنەرانی ناوخۆیی و بیانی لە بەشداریکردن لە پڕۆژەی خانووبەرەی درێژخایەن، سارد دەکەنەوە.
گەڕانەوەی خێزانە ئاوارەکان:
1. گەڕانەوەی ئاوارەکان: ململانێ لەگەڵ داعش بووە هۆی ئاوارەبوونی ژمارەیەکی بەرچاو لە خەڵک، لەنێویاندا بەشێکی زۆر لە خێزانە عەرەبەکان، کە پەنایان بۆ هەرێمی کوردستان هێنا. لەگەڵ گەڕانەوەی وردە وردەی ئەم خێزانە ئاوارە بۆ سەر ماڵ و حاڵی خۆیان، خواست لەسەر خانووبەرە لە هەولێر کەمی کردووە.
2. قەرەباڵغی بازاڕ: لێشاوی سەرەتایی خەڵکی ئاوارە بووە هۆی بەرزبوونەوەی خواست لەسەر موڵکی کرێ، ئەمەش بووە هۆی بووژانەوەی کاتی لە بازاڕی خانووبەرەدا. بەڵام لەگەڵ گەڕانەوەی ئەم خێزانانە بۆ ماڵەکانی خۆیان، بازاڕەکە پڕبووە لە مولکی چۆڵ، ئەمەش بووەتە هۆی دابەزینی نرخی کرێ و بەهای موڵکەکان.
کاریگەری لەسەر بازاڕی خانووبەرە
1. دابەزینی بەهای موڵک: دابەزینی ئابووری و ناسەقامگیری سیاسی بووەتە هۆی دابەزینی بەهای موڵک. زۆرێک لە خاوەن موڵکەکان لە فرۆشتن یان بەکرێدانی موڵکەکانیاندا تووشی کێشە دەبن و لە ئەنجامدا زیانێکی داراییان لێدەکەوێتەوە.
2. پڕۆژەی پەرەپێدانی وەستاو: چەندین پڕۆژەی دروستکردنی خانووبەرە بەهۆی نەبوونی بودجە و متمانەی وەبەرهێنەران وەستاون یان وازی لێهێنراون. ئەمەش بووەتە هۆی تەواونەبوونی بیناکان و خاوبوونەوەیەکی گشتی لە کەرتی بیناسازیدا.
3. کەمبوونەوەی وەبەرهێنانی دەرەکی: هەرێمی کوردستان بەتایبەتی هەولێر، پێشتر بەهۆی سەقامگیری ڕێژەیی و توانای ئابوورییەوە، وەبەرهێنەرانی بیانی بۆ خۆی ڕاکێشابوو. بەڵام دۆخی ئێستا بووەتە هۆی کەمبوونەوەی بەرچاوی وەبەرهێنانی بیانی لە کەرتی خانووبەرە.
ئەنجام
بازاڕی خانووبەرە لە هەرێمی کوردستان بە تایبەت لە هەولێر، لە ئێستادا ڕووبەڕووی چەندین تەحەدا بووەتەوە. ناسەقامگیری ئابووری، ململانێ سیاسییەکان و گەڕانەوەی خێزانە ئاوارەکان هۆکاری سەرەکین کە بەشدارن لە دابەزینی ئابووری. چارەسەرکردنی ئەم پرسانە پێویستی بە هەماهەنگی دەبێت لە نێوان حکومەتی هەرێم و حکومەتی فیدراڵی، هەروەها سیاسەتی ستراتیژی ئابووری بۆ گەڕاندنەوەی متمانەی وەبەرهێنەران و سەقامگیرکردنی بازاڕ.