Fornleifastofnun Íslands

11/09/2026

Út er komið þriðja og síðasta bindið í ritverkinu Skálholt: Excavations of a Bishop’s Residence and School c.1650–1790, Volume 3: The Ecofacts and Synthesis.
Með útgáfu þess lýkur meira en tuttugu ára rannsóknar- og útgáfuferli sem hófst þegar Fornleifastofnun Íslands hóf fornleifarannsóknir í Skálholti árið 2002. Uppgröfturinn stóð yfir í s*x sumur og varð einn sá viðamesti sem fram hefur farið hér á landi.
Fyrsta bindið, The Site, kom út árið 2022 og fjallar meðal annars um rúmlega 30 byggingar sem rannsakaðar voru á staðnum. Annað bindið, The Artefacts, fylgdi árið 2024 og er helgað þeim þúsundum gripa sem komu í ljós við uppgröftinn.
Í þriðja og síðasta bindinu er sjónarhornið víkkað enn frekar. Þar er fjallað ítarlega um plöntuleifar, skordýr og dýra- og fiskbein úr uppgreftinum sem varpa ljósi á fæðu, búskap, umhverfi og daglegt líf í Skálholti. Jafnframt eru niðurstöður rannsóknarinnar í heild dregnar saman og Skálholt sett í víðara samhengi, meðal annars með tilliti til samfélags, efnahags og umhverfis.
Útgáfan er veigamikil og á sér vart hliðstæðu í sögu íslenskrar fornleifafræði. Saman mynda bindin þrjú umfangsmikið heimildasafn um líf, samfélag og efnismenningu í Skálholti og skapa um leið mikilvægan grunn fyrir frekari rannsóknir á íslensku samfélagi á síðari öldum.
Þriðja bindi Skálholtsrannsókn er nú til sölu í vefverslun Fornleifastofnunar á sérstöku útgáfutilboði:

Skálholt er einn merkasti sögustaður á Íslandi. Þar var fyrst settur biskupsstóll og staðurinn var um aldir miðstöð kirkjustjórnar, menningar og stjórnsýslu. Þetta er þriðja og síðasta bindið sem fjallar um niðurstöður umfangsmikilla fornleifarannsókna í Skálholti, en uppgr...

25/08/2026

Síðasti staðurinn sem var heimsóttur á Austurlandi nú í sumarlok var Bæjargerði í landi Sleðbrjóts í Jökulsárhlíð. Bærinn var í hvammi sem ýmist var nefndur Neðstidalur eða Bæjargerðisdalur, á bakka Jökulsár. Um hann þegja heimildir að mestu þunnu hljóði og eru minjarnar því besti vitnisburðurinn um búskap á þessum stað. Töluverðar minjar eru í hvamminum, umfangsmiklir túngarðar, óljós minjaþyrping á árbakkanum og stakar minjar á nokkrum stöðum.
Jökulsá hefur verið aðgangshörð á þessum slóðum og ljóst er að hún hefur þegar brotið mikið land Í Bæjargerðisdal. Þegar núverandi árbakki er borinn saman við loftmyndir sem teknar voru af staðnum fyrir um 50 árum má sjá að á tímabilinu hefur áin brotið a.m.k. 20 m framan af bakkanum, einmitt þar sem minjarnar eru. Á eldri loftmyndunum sjást jafnframt mun umfangsmeiri leifar af líklegu landbroti úti í ánni (sjá merkingar á loftmynd) sem benda til að undirlendi hafi verið talsvert meira á fyrri öldum.
Við rannsóknirnar nú í ágúst voru minjar á svæðinu mældar upp og borkjarnasýni tekin. Að auki var þess freistað að kanna rofabarðið við ána. Til að slíkt sé gerlegt þurfa skilyrði að vera ákjósanleg og lítið vatn í ánni, svo sniðin séu sýnileg og hægt sé að vinna neðan við rofabarðið, en einmitt þannig aðstæður voru fyrir hendi þegar staðurinn var heimsóttur nú á dögunum. Þá var um sjö m kafli af sniðinu hreinsaður að fullu og nákvæmar sniðteikningar gerðar af jarðvegs-, gjósku- og mannvistarlögum. Auk þess var stærri hluti rofabarðsins kannaður eftir því sem færi gafst og tvö svæði til viðbótar hreinsuð upp og mynduð.
Í sniðinu sáust margvíslegar mannvistarleifar, m.a. ummerki um veggi og torfhrun og önnur mannvistarlög. Annars staðar sáust einnig þykk kolalög og linsur úr öskuhaugi á einum stað í sniðinu var niðurgrafin hola greinileg, full af grjóti og kolum. Öll mannvistarlög sem skoðuð voru í sniðinu voru frá fyrstu öldum byggðar, en gjóskulag frá Heklu sem féll árið 1158 var áberandi í sniðinu og innsiglaði allar þær minjar sem þar voru kannaðar.
Ljóst er talsvert hefur gengið á minjarnar í Bæjargerði og brýnt er að rannsaka þær frekar á næstu árum áður en þær skemmast frekar. Leiðangursfólk vonast til að unnt reynist að afla frekari rannsóknarstyrkja svo hægt verði að halda rannsóknum þar áfram á næstu árum.

22/08/2026

Óvenjumargir þeirra bæja sem kannaðir hafa verið á Austurlandi að undanförnu bera kvenmannsnöfn, s.s. Valgerðarstaðir, Þorgerðarstaðir og nú síðast Guðrúnar- eða Goðrúnarstaðir í landi Rauðholts. Ekki er ljóst hvort tilviljun ein ræður þar ferðinni eða hvort Austfirðingar hafi verið óvenju duglegir að kenna bæi við konur.

Goðrúnarstaða er fyrst getið í rituðum heimildum í máldaga Vallarneskirkju frá árinu 1541, en af textanum verður ekki ráðið hvort bærinn var þá í byggð. Ólafur Olavíus nefnir staðinn í Ferðabók sinni síðla á 18. öld og telst hann þar til fornra eyðibýla.

Túnið á Goðrúnarstöðum er um tveir hektarar að stærð og virðist þokkalegt að gæðum. Um mitt túnið rennur lítill bæjarlækur, Goðrúnarstaðalækur, og í næsta nágrenni eru góðar engjar. Ýmislegt bendir því til þess að á bænum hafi verið búið með nokkrum myndarbrag um skeið.

Í túninu er greinilegur bæjarhóll og á honum fornleg bæjartóft sem tekinn var könnunarskurður í. Skurðurinn sýndi a.m.k. þrjú byggingarstig og ljóst að byggingin hefur tekið einhverjum breytingum í gegnum tíðina. Elstu mannvistarleifarnar virðast vera frá því skömmu eftir að landnámslagið féll en þær yngstu eru yfir gjóskulagi úr Kötlugosi sem féll árið 1262. Það bendir til þess að Goðrúnarstaðir hafi a.m.k. verið í byggð fram eftir 13. öld eða jafnvel fram á þá 14. Bærinn virðist hins vegar vera farinn í eyði á 15. öld þegar gjóska úr Veiðivötnum féll, enda sáust engin merki um endurbætur eða mannvist ofan við gjóskulagið.

20/08/2026

Nokkru norðan við Bóndastaði í Hjaltastaðaþinghá leynast lágreistar tóftir undir háum hamri sem nefnist Valhnjúkur. Staðurinn dregur nafn sitt af klettinum og er ýmist nefndur Valhnjúksstaðir eða Valhnjúksgerði.
Túnið er lítið og afmarkað með túngarði. Innan hans má greina aflanga bæjartóft og fleiri tóftir á a.m.k. tveimur stöðum. Fyrstu niðurstöður úr borkjarnasýnatöku og könnunarskurði benda til þess að búseta á staðnum hafi hafist mjög snemma, líklega strax á landnámsöld.
Í könnunarskurðinum komu fram tvö byggingarstig. Bæði eru eldri en gjóskulag úr Heklu frá árinu 1158. Valhnjúksstaðir virðast því vera komnir í eyði um miðja 12. öld. Svæðið hefur vafalítið verið nýtt áfram til beitar og skepnuhalds, en ekkert bendir til þess að þar hafi nokkru sinni verið búið aftur.
Löngu síðar fékk staðurinn annað hlutverk. Efst á svæðinu, upp við klettavegginn, var reistur stekkur, líklega á árunum 1840–1873 þegar Aðalborg Jónsdóttir bjó á Bóndastöðum. Stekkurinn var í það minnsta kenndur við hana og nefndur Aðalborgastekkur.
Gamli þjóðvegurinn lá áður fram hjá Valhnjúksstöðum og við lagningu hans var hluta túngarðsins rutt út. Að öðru leyti eru minjarnar að mestu óraskaðar, þótt sumar þeirra séu nú að mestu hlaupnar í þúfur og ógreinilegar.

18/08/2026

Eyðibýlið Fossgerði í landi Kirkjubæjar (til móts við Lagarfljótsvirkjun) er einn þeirra staða sem kannaðir voru á Austurlandi á dögunum. Heimatúnið er lítið og afmarkað af tvöföldum túngarði. Innan hans er bæjarhóll, útihústóft og gerði. Við töku könnunarskurðar komu í ljós að minnsta kosti fjögur byggingarstig. Elsti veggurinn var byggður fljótlega eftir að landnámsgjóskan féll og á næstu öldum var hann endurbyggður a.m.k. tvisvar sinnum. Síðar hefur bærinn hugsanlega fallið í eyði um nokkra hríð áður en aftur er aftur hægt að greina merki um viðhald og endurbyggingu veggja einhvern tíma eftir að gjóska úr Veiðivötnum fellur 1477. Staðurinn var einnig nýttur sem stekkur á síðari öldum.

13/08/2026

Eyðibýlið Þorgerðarstaðir stóð í fallegum hvammi undir Þorgeirskletti við Lagarfljót, í landi Urriðavatns. Túnið er afmarkað af garði og innan hans voru skráðar leifar af litlum bæ, líklegu fjósi og ýmsum öðrum smáum tóftum. Könnunarskurður var tekinn í meinta bæjartóft. Þar komu í ljós a.m.k. þrjú byggingarstig og benda fyrstu niðurstöður til að þarna hafi verið komið fólk fljótlega eftir landnám. Í könnunarskurðinum kom í ljós niðurgrafin, hringlaga hola, sem hafði verið fóðruð að innan með leir og síðar fyllt af dýrabeinum. Engin ummerki fundust um viðhald bygginga eða aðra mannvist eftir lok 15. aldar.

12/08/2026

Eyðibýlarannsóknir á Austurlandi hafa haldið áfram síðustu daga. Könnunarskurður í eyðibýlið Valgerðarstaði í landi Ekkjufellssels sýnir að bærinn var í byggð um nokkurt skeið á fyrri öldum. Í skurðinum sem tekinn var í meinta bæjartóft sjást a.m.k. tvö byggingarstig og fyrstu vísbendingar benda til að bærinn hafi verið kominn í eyði nokkru áður en gos varð í Öræfajökulli árið 1362.

11/08/2026

Fornleifastofnun hefur undanfarin ár rannsakað eyðibyggðir frá miðöldum á Íslandi. Meginmarkmið verkefnisins er að varpa ljósi á félagslegar forsendur þess að smábýli og hjáleigur urðu til og síðar fóru í eyði. Í rannsókninni eru upplýsingar úr sögulegum heimildum teknar saman og þeim fléttað saman við ný gögn sem aflað er með fornleifarannsóknum á vettvangi. Jafnframt eru eldri og ný gögn greind með landfræðilegum upplýsingakerfum til að skoða dreifingu byggðarinnar og tengsl hennar við landslag og eldri byggð.

Enn skortir grunnþekkingu á uppbyggingu og staðbundnum mynstrum þessarar byggðar og heildstæð samantekt á fornleifarannsóknum og fornleifaskráningu sem varða þetta tímabil hefur ekki verið gerð. Verkefnið er unnið af fræðimönnum frá Fornleifastofnun Íslands, Háskóla Íslands og Cambridge Archaeological Unit við Háskólann í Cambridge.

Þessa dagana er teymi frá Fornleifastofnun við rannsóknir á eyðibýlum á Austurlandi og stefnt er að því að rannsaka s*x býli á svæðinu.

Hægt er að lesa meira um rannsóknina hér: https://icedes.hi.is/aim-and-scope/
Frekari vettvangsfréttir munu birtast á Facebook síðu verkefnisins: https://www.facebook.com/profile.php?id=61573745973668

Það verður spennandi að sjá hvað leynist undir sverðinum á rannsóknarstöðunum okkar í ár!

03/07/2026

Heimarafstöðvar knúnar fallorku vatns gegndu mikilvægu hlutverki rafvæðingar í dreifbýli á fyrri hluta 20. aldar og bera afmörkuðu og sérstöku tímabili í byggingar- og tæknisögu landsins vitni. Eins og mörgum 20. aldar mannvirkjum sem hafa að mestu lokið hlutverki sínu hefur, á síðustu áratugum, verið höggvið stórt skarð í rafstöðvamannvirki hér á landi sem er leitt. Á dögunum hófst rannsókn Fornleifastofnunar Íslands og Gullinsniðs á heimarafstöðvum á Íslandi frá fyrri hluta 20. aldar og er eitt af markmiðunum að ná utan um varðveislu, staðsetningu og hönnun rafstöðvamannvirkja í dreifbýli. Við leitum því eftir upplýsingum um gamlar heimarafstöðvar, staðsetning og myndir eru sérstaklega vel þegnar ([email protected])

26/06/2026

Tíðindi af rannsóknum á fornum fjósum.
Nú stendur yfir úrvinnsla gagna fyrir verkefnið Minjar á Njáluslóð og er von á skýrslu síðar í sumar. Valdir staðir sem koma við sögu í Njálu hafa verið heimsóttir í tengslum við verkefnið, eldri fornleifaskráning uppfærð og þeir myndaðir úr lofti með dróna. Elsta þekkta bæjarstæði Stóra-Hofs á Rangárvöllum er einn af þeim stöðum sem fjallað er um í verkefninu en samkvæmt Njáls sögu bjuggu Valgarður grái og Unnur Marðardóttir á Hofi. Sonur þeirra var Mörður Valgarðsson, eitt mesta illmenni sögunnar. Hof er einnig talið landnámsbýli Ketils hængs í Landnámu en í grein Orra Vésteinssonar í Sögu frá 2007 („Hann reisti hof mikið…“) er það dregið í efa og jörðin Oddi talin líklegri landnámsjörð á Rangárvöllum með tilliti til staðsetningar, landgæða og sögulegs mikilvægis.

Mikill uppblástur lék byggðina á Rangárvöllum grátt fyrr á tímum og lögðust margar jarðir í eyði af þeim sökum. Víða var brugðið á það ráð að færa bæjarhús undan sandi á gróin svæði og þess freistað að halda áfram búsetu. Stóra-Hof er ein þeirra jarða sem er illa leikin af uppblæstri og var bærinn færður í tvígang vegna sandfoks og jarðeyðingar. Nú er bæjarstæði Stóra-Hofs neðan Rangárvallavegar en elsta bæjarstæðið var á brún ofan vegarins. Þar er hluti heimatúnsins enn óblásinn og má þar sjá lágan bæjarhól og aðrar óljósar minjar. Hálfkirkja var á Stóra-Hofi sem þjónað var frá Odda og má mögulega greina ummerki um kirkju og kirkjugarð fast austan við bæjarhólinn.

Í grein Páls Sigurðssonar frá 1886 í Safni til sögu Íslands II (Um forn örnefni, goðorðaskipun og fornmenjar í Rangárþíngi) eru áhugaverðar upplýsingar um fornt fjós og heygarð austan við elsta bæinn á Stóra-Hofi en þar gróf bóndinn á bænum niður á steinaröð þegar hann var að leita eftir hleðslugrjóti, sem er af skornum skammti á þessum slóðum. Minjar um fjós og heygarð sjást mjög illa á yfirborði en höfðu verið staðsettar þegar aðalskráning var unnin á jörðinni fyrir tæpum 20 árum. Þegar farið var á vettvang í tengslum við verkefnið Minjar á Njáluslóð voru þessar minjar mældar upp og eldri skráning uppfærð.

Það er út af fyrir sig ekki einstakt að minjar um forn fjós finnist við fornleifaskráningu en fjóstóftin á Stóra-Hofi hefur nokkra sérstöðu vegna þess hversu gríðarstór hún virðist vera. Tóftin sem mæld var á vettvangi er tæplega 60 m löng og 8 m breið. Fornir, meintir fjóshellar í Odda sem hafa hrunið eru 40-50 m langir. Sá lengri hefur verið aldursgreindur og var í notkun á tímabilinu 950-1100. Annað mjög stórt, meint fjós er er meðal friðlýstra fornra minja í landi Lunansholts í Landsveit og er það einnig 50 m langt. Allar eru þessar minjar í Rangárþingi ytra en þar hefur verið unnin grunnskráning (aðalskráning) í öllu sveitarfélaginu. Þar sem slík gögn eru fyrir hendi er orðið til umfangsmikið og dýrmætt gagnasafn um fjölda, eðli og ástand minja á svæðinu sem hægt er að byggja frekari rannsóknir á.

Gríðarstórar fornar fjósrústir í Rangárþingi ytra gefa til kynna mikla nautgripaeign á fyrri öldum. Allar eru þær á stórbýlum (Lunansholt er einnig talin landnámsjörð) en flest fjós frá 9.-14. öld sem hafa verið rannsökuð fram að þessu eru 6-12 m löng að innanmáli og hafa rúmað 12-24 nautgripi. Það er mikill fjöldi gripa miðað við það sem tíðkaðist á seinni öldum þegar nautgriparækt dróst mjög saman. Þær vísbendingar sem fram hafa komið um forn fjós á stórbýlum á Suðurlandi benda til þess að þar hafi verið miklu fleiri nautgripir en á lægra metnum jörðum, sem kemur ekki á óvart, en með því að grafa upp þessi fjós er hægt að fá haldbær gögn um það hversu miklu munaði í nautgripaeign stórbýla og annarra býla, umfram það sem útlit minjanna á yfirborði gefa til kynna.