23/04/2026
2.0 စစ်ပွဲကြောင့် စိတ်ဒဏ်ရာက ဘယ်လိုဖြစ်လာသလဲ?
ပထမရက်မှာ ပြောခဲ့သလို PTSD ဆိုတာ မမြင်ရတဲ့ ဒဏ်ရာပါ။
ခြေထောက်ကျိုးတာလို ဒဏ်ရာ မမြင်ရပေမယ့် နှလုံးသားထဲမှာ နာကျင်နေတဲ့ ဒဏ်ရာပါ။ ဒါပေမယ့် ဘယ်လိုဖြစ်လာသလဲ? စစ်ပွဲလို ပြင်းထန်တဲ့ အခြေအနေမှာ စိတ်က ဘယ်လို ဖြိုခွဲခံရပြီး PTSD ဖြစ်လာသလဲ?
စစ်ပွဲရဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဒဏ်ရာလမ်းကြောင်း
၁. တိုက်ရိုက်အန္တရာယ်ကြောင့်
စစ်ပွဲအတွင်း ပေါက်ကွဲမှု၊ သေနတ်ပစ်ခတ်မှု၊ ဗုံးကြဲမှုတွေက လူတစ်ယောက်ရဲ့ စိတ်ကို "အသက်အန္တရာယ်ရှိတယ်" ဆိုတဲ့ အချက်ကို ထုတ်ဖော်ပေးပါတယ်။ ဒီလို အခြေအနေမှာ စိတ်နဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ဟာ "fight, flight, or freeze" ဆိုတဲ့ တုံ့ပြန်မှုပုံစံသို့ ပြောင်းလဲသွားပါတယ်။
ဒီတုံ့ပြန်မှုဟာ ရုတ်တရက် ဖြစ်လာပြီး ဟော်မုန်း အန်ဒရနာလင် (Adrenaline) နဲ့ ကော်တိဆော (Cortisol) တို့ အလွန်ထွက်လာပါတယ်။ ဒီဟော်မုန်းတွေက ရုတ်တရက် စွမ်းအင်ပေးပေမယ့် စစ်ပွဲလို ကြာရှည်တဲ့ ဖိစီးမှုမှာ စိတ်နဲ့ ခန္ဓာကိုယ်ကို ပင်ပန်းစေပါတယ်။ ရလဒ်အနေနဲ့ စိတ်ဓာတ်ကျခြင်း၊ စိုးရိမ်ပူပန်မှု၊ အိပ်မပျော်ခြင်းတို့ ဖြစ်လာပါတယ်။
၂. ဆုံးရှုံးမှုနဲ့ အပြစ်ရှိမှု ခံစားချက်
မိသားစု၊ မိတ်ဆွေ၊ ရပ်ရွာသားတွေ ရုတ်တရက် ဆုံးရှုံးရခြင်းက စိတ်ကို နက်ရှိုင်းစွာ ထိခိုက်စေပါတယ်။ တချို့လူတွေမှာ "ငါ ကယ်တင်နိုင်ခဲ့ရင်" ဆိုတဲ့ အပြစ်ရှိမှု ခံစားချက် ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။ ဒါဟာ PTSD ရဲ့ အဓိက အကြောင်းရင်းတစ်ခုဖြစ်ပါတယ်။
မြန်မာစစ်ပွဲ အကြောင်းအရာများ
မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ လက်ရှိ စစ်ပွဲအခြေအနေမှာ အောက်ပါ အချက်တွေက PTSD ဖြစ်လာစေတဲ့ အဓိက အကြောင်းအရင်းတွေ ဖြစ်ပါတယ်:
၁. နေ့စဉ် အန္တရာယ်ကြောင့်
- ဘယ်အချိန်မှာ ဗုံး/ဒရုန်းကြဲမလဲ မသိရတဲ့ ကြောက်ရွံ့မှု
- လမ်းလျှောက်ရင်း ရုတ်တရက် ပစ်ခတ်မှု ဖြစ်နိုင်ခြေ
- အိမ်တွေ၊ ကျောင်းတွေ၊ ဘာသာရေးနေရာတွေ ဖျက်ဆီးခံရခြင်း
၂. ပြန်စရာနေရာမရှိမှု
- အိုးမဲ့အိမ်မဲ့ ဖြစ်ခဲ့ရသူများစွာ
- မြို့တွေ၊ ရွာတွေကို လက်နှက်ကိုင်တွေ သိမ်းပိုက်ခံခဲ့ရတာ
- ဘယ်နေရာကို ပြန်သွားရမလဲ မသိတဲ့ စိုးရိမ်မှု
၃. လူသေမှုနဲ့ ဒဏ်ရာရသူများ
- မိသားစု၊ အိမ်နီးချင်း သေဆုံးမှုများစွာ
- ကလေးငယ်တွေ၊ အဘိုးအဘွားတွေ ဒဏ်ရာရမှု
- ဆေးရုံမှာ အကူအညီ မရတဲ့ စိတ်ခံစားချက်
စစ်ပွဲဒဏ်ရာရသူတွေထဲမှာ ၆၀-၈၀% လောက်ဟာ PTSD လက္ခဏာတွေ ရှိနေတယ်လို့ စစ်ပွဲနောက်ပိုင်း လေ့လာမှုတွေက ဖော်ပြထားပါတယ်။
PTSD ဖြစ်လာတဲ့ သိပ္ပံဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းစဉ်
၁. ဦးနှောက်ပိုင်း ပြောင်းလဲမှု
PTSD ဖြစ်လာတဲ့အခါ ဦးနှောက်ရဲ့ amygdala (ကြောက်ရွံ့မှု ခံစားမှု ထိန်းချုပ်တဲ့ အပိုင်း) က အလွန်လှုပ်ရှားလာပါတယ်။ ဒါကြောင့် သာမန်အသံတွေကို အန္တရာယ်လို့ ထင်မှားလာပါတယ်။
hippocampus (မှတ်ဉာဏ် သိမ်းဆည်းတဲ့ အပိုင်း) က အနည်းငယ် ကျုံ့သွားပြီး အန္တရာယ်ဖြစ်ရပ်တွေကို ပြန်သတိရလွယ်စေပါတယ်။ ဒါကြောင့် အိပ်မက်ဆိုး၊ flashback တွေ ဖြစ်လာတာပါ။
၂. ဟော်မုန်း မညီမျှမှု
- Cortisol ဟော်မုန်း ပုံမှန်ထက် ပိုများလာတာ
- Serotonin နဲ့ Dopamineလျော့ကျလာတာ
- ဒါကြောင့် စိတ်ခံစားချက် မတည်ငြိမ်တာ၊ စိတ်ဓာတ်ကျတာ ဖြစ်လာပါတယ်
၃. စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အကျိုးဆက်
- Hypervigilance (အမြဲ သတိထားနေတာ)
- Emotional numbness (ခံစားချက် မရှိတော့တာ)
- Avoidance (အန္တရာယ်သတိပေးတဲ့ အရာတွေ ရှောင်တာ)
မြန်မာစစ်ပွဲ လက်တွေ့ ဥပမာများ
ကလေးများ
စစ်ပွဲဒဏ်ရာရတဲ့ ကလေးငယ်တွေမှာ PTSD ဖြစ်နိုင်ခြေ ၄၀-၆၀% ရှိပါတယ်။ သူတို့မှာ:
- ကျောင်းမတက်ချင်တာ
- မိဘတွေနဲ့ စကားမပြောတာ
- အိပ်မပျော်တာ
- ရုတ်တရက် ငိုကြွေးတာ
လက်နှက်ကိုင်များ
စစ်သားတွေ၊ လုံခြုံရေး ဝန်ထမ်းတွေ၊ အိမ်ထောင်စုတွေမှာ PTSD ဖြစ်နိုင်ခြေ ပိုများပါတယ်။ သူတို့မှာ
- အရက်/မူးယစ်ဆေး သုံးစွဲလာတာ
- အိမ်ထောင်ရေး ပြဿနာတွေ
- အလုပ်ထဲက ထွက်သွားတာ
ဘာကြောင့် ပိုဆိုးလာနိုင်သလဲ
၁. ပတ်ဝန်းကျင် နားမလည်မှု
မိသားစု၊ ရပ်ရွာသားတွေ "ဘာမှမဖြစ်ပါဘူး" လို့ ပြောရင် PTSD ရှိသူဟာ ပိုတိတ်ဆိတ်လာပါတယ်။ ဒါက ပြဿနာကို ပိုနက်ရှိုင်းစေပါတယ်။
၂. အကူအညီ မရှိမှု
စိတ်ကျန်းမာရေး ဆရာဝန်နည်းပါးမှု၊ ဆေးဝါး မရှိမှု၊ ဘာသာစကား အတားအဆီး ရှိမှုတွေက ပြန်လည်သက်သာလာဖို့ ခက်ခဲစေပါတယ်။
၃. ဆက်လက်ဖြစ်ပွားနေတဲ့ အန္တရာယ်
စစ်ပွဲ မပြီးဆုံးသေးတဲ့ အခြေအနေမှာ စိတ်က အနားမရတော့ပါဘူး။ ဒါက PTSD ကို ပိုဆိုးလာစေပါတယ်။
မျှော်လင့်ချက်နှင့် လုပ်နိုင်တာများ
PTSD ဟာ ကုသလို့ရပါတယ်။ သုတေသနတွေအရ
- Cognitive Behavioral Therapy (CBT)ညက PTSD ကို ၆၀-၈၀% သက်သာစေနိုင်ပါတယ်
- EMDR Therapy က စစ်ပွဲဒဏ်ရာရသူတွေမှာ အလွန်ထိရောက်ပါတယ်
- မိသားစု ထောက်ပံ့မှု၊ နားလည်မှုက ပြန်လည်သက်သာလာရေး အရေးကြီးဆုံးပါ
ပထမရက်မှာ ပြောခဲ့သလို…
PTSD ရှိသူကို ဝေဖန်မယ့်အစား နားလည်ပေးပါ။
တိတ်ဆိတ်နေတဲ့သူကို လျစ်လျူမရှုပါနဲ့။
စစ်ပွဲဒဏ်ရာက ခန္ဓာကိုယ်ကိုသာ မထိခိုက်ပါဘူး။ စိတ်နှလုံးကို ဖြိုခွဲပစ်ပါတယ်။
စစ်ပွဲကြောင့် နာကျင်နေရသူတွေကို တစ်ယောက်တည်း မထားပါနဲ့။ နားလည်မှုက ပထမဆုံး ကုသမှုပါ။
