07/02/2026
ئەبوسعود ئامێدی، بنەچەی دەگەڕێتەوە بۆ شارۆچکەی ئامێدی و لەقوتابخانەی "قوبەهان" خوێندوویەتی.
ئەبوسعود ئامێدی (ئەبوسعود ئەفەندی) یەکێک بوو لە هەرە زانا و یاساناسە بەناوبانگەکانی مێژووی ئیسلامی و عوسمانی، کە بۆ ماوەی نزیکەی ٣٠ ساڵ پۆستی "شێخولئیسلام"ی هەبوو لە سەردەمی سوڵتان سولەیمانی قانونی و سوڵتان سەلیمی دووەمدا.
لێرەدا تیشک دەخەینە سەر گرنگترین ئەو کارانەی کە ئەنجامی داون:
ڕێکخستنی یاسا و شەریعەت (بەقانونی کردنی دەوڵەت)
گەورەترین کاری (ئەبوسعود ئامێدی) ئەوە بوو کە توانی (مەرسومەکانی سوڵتان) و (شەریعەت) تێکەڵ بکات و ڕێکیان بخات. پێش ئەو، زۆر جار ناکۆکی هەبوو لە نێوان فەرمانەکانی سوڵتان و دەقە شەرعییەکان، بەڵام ئەو سیستەمێکی یاسایی دانا کە هەموو فەرمانەکانی دەوڵەت لە چوارچێوەی شەریعەتی ئیسلامیدا بن. هەر لەبەر ئەمەش بوو کە سوڵتان سولەیمان نازناوی "قانونی" وەرگرت.
تەفسیری قورئان
ئەبوسعود خاوەنی تەفسیرێکی زۆر بەناوبانگی قورئانە بە ناوی (إرشاد العقل السلیم إلی مزایا الکتاب الکریم)، کە بە "تەفسیری ئەبوسعود" دەناسرێت. ئەم تەفسیرە بە یەکێک لە جوانترین تەفسیرەکان دادەنرێت لە ڕووی ڕەوانبێژی و زمانەوانییەوە، و تا ئێستاش لە زانکۆ ئایینییە گەورەکاندا دەوترێتەوە.
لێپرسینەوەی لە سوڵتان
چیرۆکێکی زۆر جوان و بەناوبانگ لە نێوان ئەو و سوڵتان سولەیماندا هەیە.دەگێڕنەوە ڕۆژێک سوڵتان بینی مێروولە دەوری دارێکی باخچەکەیان گرتووە و زیانیان پێدەگەیاند، ویستی بە دەرمان لەناویان ببات، بەڵام بۆ دڵنیایی نامەیەکی بۆ ئەبوسعود نووسی بە شیعر:
درختی گر صارمش اولسا قارنجه
ضرری وار می قارنجهیی قرنجه؟
واتە: "مێروولە دەوری دارێکیان داوەو زیانیان پێگەیاندووە، ئایا گوناهـ و زیانی تێدایە ئەگەر ئەو مێروولانە لەناو ببەین ".
ئەبوسعودیش هەر بە شیعر وەڵامی دایەوە:
یارین حقك دیواننه وارنجه
سلیماندن حقك آلور قارنجه
واتە: "ڕۆژی حەشر و لە دادگای خودا، مێروولەکان تۆڵەی خۆیان لە سولەیمان دەسێننەوە".
ئەمەش نیشانەی دادپەروەری و گەورەیی ئەبوسعود بوو کە تەنانەت بەرامبەر مێروولەیەکیش سوڵتانی ئاگادار دەکردەوە لە ترسی خوا.
نازناوی (ئەبو حەنیفەی دووەم)
بەهۆی زیرەکییە زۆرەکەی لە فیقهی حەنەفیدا و توانای چارەسەرکردنی کێشە ئاڵۆزەکانی سەردەمەکەی، زانایان نازناوی (ئەبو حەنیفەی دووەم) یان "مامۆستای دووەم"یان لێنابوو. بۆ ئەمەش هەزاران فەتوای دەرکرد کە ژیانی خەڵکی ڕێکخست، لە کاروباری زەویوزار و باجەوە تا دەگاتە کاروباری خێزانی.
بە کورتی: ئەبوسعود ئامێدی تەنها پیاوێکی ئایینی نەبوو، بەڵکو ئەندازیاری یاسایی گەورەترین ئیمپراتۆریەتی سەردەمی خۆی بوو، و توانی زانست و دادپەروەری بەیەکەوە کۆبکاتەوە.
سەرچاوەکان
ابن العماد الحنبلي: شذرات الذهب في أخبار من ذهب، ج٨/ ص٤٠٤.
طاشكبري زاده: الشقائق النعمانية في علماء الدولة العثمانية، ص ٤٣٩.
عباس العزاوي: تاريخ العراق بين احتلالين، ج ٤،/ ص١٠٣.
خير الدين الزركلي: الأعلام، ج٤،/ ص١٤٠.
_________________________________