20/05/2025
Sezon archeologiczny ruszył pełną parą , więc obiecana relacja z badań przy kościele p.w. św. Szczepana w Skrzynnie nieco się opóźniła. Ale nadrabiamy zaległości. Już sama historia Skrzynna zachęca do podjęcia tam prac archeologicznych, nawet mimo niesprzyjających warunków pogodowych, a remont kościoła stał się do tego świetnym pretekstem. Pierwsze wzmianki o Skrzynnie pojawiają się w 1124 roku kiedy zostało podarowane Piotrowi Włostowicowi oraz
w 1136 roku w bulli papieża Innocentego II, w której jest mowa o dziesięcinach pobieranych przez metropolię gnieźnieńską z książęcych grodów kasztelańskich. Na tej podstawie uważa się, ze Skrzynno było siedzibą kasztelanii. W dokumencie z 1280 roku Skrzynno określane było jako osada targowa wraz z kościołem. W 1308 roku Władysław Łokietek nadał część Skrzynna opactwu cysterskiemu w Sulejowie, część należała nadal do rodu Łabędziów. Również w 1308 roku nadano Skrzynnu prawo niemieckie, a w XV wieku liczne przywileje cechowe i jarmarki. W XVI wieku w Skrzynnie funkcjonowało wiele cechów kupieckich. W drugiej połowie XVIII wieku opaci sulejowscy sprzedali swoją część Szydłowskim ze Zbożenny. Skrzynno leżało na trasie ważnych szlaków komunikacyjnych: Opoczno – Radom oraz biegnącego w kierunku Iłży i Sandomierza. W XVI wieku odbywały się tu sejmiki ziemskie oraz znajdowała się siedziba dekanatu. Wojny oraz epidemie w XVII wieku, a także pożar w 1708 roku spowodowały, ze miasto znacznie podupadło. Miejscowość utraciła prawa miejskie w 1869 roku. O dużym znaczeniu Skrzynna świadczy ilość kościołów jakie się w nim znajdowały. Legenda mówi o siedmiu świątyniach ufundowanych przez Piotra Włostowica. Oprócz kościoła parafialnego p.w. św. Szczepana i św. Urszuli, na wschód od obecnego cmentarza parafialnego znajdował się kościół szpitalny św. Ducha. Był on erygowany w 1523 roku, natomiast rozebrany został na początku XIX wieku. Jeszcze w 1737 roku (a nawet na początku XIX wieku), na południe od miasta, przy drodze do Borkowic istniał kolejny kościół (pod wezwaniem św. Rocha?), a w kierunku Zagórza znajdował się kościołek św. Łukasza.
Prace archeologiczne związane z izolacją fundamentów prowadziliśmy na przełomie 2024 i 2025 roku w formie nadzoru i niewielkich wykopów sondażowych. Obecny kościół jest trójnawową, orientowaną bazyliką zbudowaną w stylu późnorenesansowym z elementami barokowymi. Po stronie północnej częściowo odsłoniliśmy fundamenty dwóch nieistniejących już kaplic (w tym znaną z opisów p.w. św. Jerzego) oraz pozostałość sklepienia krypty związanej z jedną z nich. W rejonie wejścia do nawy południowej zadokumentowaliśmy kolejną sklepioną kolebkowo kryptę, u podstawy absydy prezbiterium, mur fundamentowy wskazujący na przebudowę i zmianę kształtu tego elementu, ale najciekawsze przykłady starszej architektury udało się zadokumentować w przestrzeni między prezbiterium, a nawą południową. Były to fundament narożnej przypory starszego kościoła odkryty w miejscu połączenia ścian prezbiterium i nawy południowej oraz fragment muru wykonanego w technice „opus emplectum”. Ten sposób murowania, charakterystyczny dla architektury romańskiej, polega na układaniu warstw zewnętrznych ze starannie obrobionych bloków kamiennych i wypełnianiu przestrzeni między nimi zaprawą z luźnymi kamieniami. Najstarsza wzmianka o murowanym kościele pochodzi z początku XVI w, choć parafia była erygowana przed 1280 rokiem . W 1 poł. XVII w. został on gruntownie przebudowany, mielibyśmy więc pozostałość pierwotnej, średniowiecznej świątyni, lub nawet jej dwóch poprzedzających dzisiejszą budowlę faz. W czasie prac znaleźliśmy również kilkadziesiąt zabytków ruchomych. Najciekawsza naszym zdaniem była ceramika, szczególnie ta, znaleziona po północnej stronie kościoła, którą datować można na wieki X i XI. Pozwala ona przesunąć początki Skrzynna przynajmniej o dwa wieki wstecz.
Nasze prace po części potwierdziły ustalenia wcześniejszych badaczy, po części je rozszerzyły, ale pozostaje jeszcze wiele pytań, m. in. o pełne rozplanowanie obiektu czy ustalenie faz rozbudowy. Może uda się jeszcze wrócić do Skrzynna i poszukać na nie odpowiedzi?
