30/12/2017
Ciekawe :)
Newsweek.pl WiedzaNauka
Jak prawa ręka wygrała z lewą
Data publikacji: 28.12.2017, 16:00 Ostatnia aktualizacja: 28.12.2017, 16:26
KATARZYNA BURDA
Już nasi praprzodkowie byli praworęczni – odkryli naukowcy. Praworęczność przyniosła nam na wczesnym etapie rozwoju gatunkowego sporo korzyści, ale utraciliśmy przez nią też część potencjału naszego mózgu. Skąd się wzięła hegemonia prawej ręki? I co przez nią tracimy?
Afrykańska sawanna, tereny dzisiejszej Tanzanii, niecałe dwa miliony lat temu. Przed jaskinią położoną w wąwozie Olduvai siedzi człekokształtna samica homo habilis, prymitywna przedstawicielka pierwszych hominidów, które zaczęły używać kamiennych narzędzi. Samica trzyma w zębach wielki płat mięsa, jedną ręką go rozciąga, a potem kroi kamiennym nożem, który trzyma w drugiej ręce. Czasami trafia nie w mięso, lecz w zęby, pozostawiając na nich rysy i pęknięcia.
Jej szczękę z zębami porysowanymi przed milionami lat znaleźli właśnie naukowcy z University of Kansas pod kierownictwem prof. Davida Frayera. – Uszkodzenia, które zaobserwowaliśmy na zębach samicy, sugerują wielokrotne uderzanie kamiennym nożem o zęby, co daje bardzo charakterystyczne rysy na szkliwie – tłumaczy prof. Frayer w rozmowie z „Newsweekiem”. U tej samicy uszkodzenia widoczne są od górnej lewej części zęba do dolnej prawej, co oznacza, że kroiła mięso prawą ręką.
Praworęczność przyniosła nam na wczesnym etapie rozwoju gatunkowego sporo korzyści, ale utraciliśmy przez nią też część potencjału naszego mózgu.
– Odnaleźliśmy tym samym najstarszy przykład praworęczności wśród przodków człowieka – mówi prof. Frayer. Praworęczności, która przyniosła nam na wczesnym etapie rozwoju gatunkowego sporo korzyści, ale przez którą utraciliśmy też część potencjału naszego mózgu.
Z natury asymetryczni
Odkrycie zespołu prof. Frayera bardzo ekscytuje antropologów, bo do dziś nie było wiadomo, kiedy właściwie człowiek stał się praworęczny. Z całą pewnością u żadnych innych naczelnych dominacja jednej połowy ciała nie jest tak widoczna jak u nas. Nie mają jej goryle ani bonobo, lekko zaznacza się u szympansów, u których jednak przeważa leworęczność. U człowieka praworęczność to cecha całego gatunku, niezależnie od miejsca urodzenia czy rasy. – Około 90 proc. ludzkości sprawniej posługuje się prawą stroną ciała – mówi prof. Frayer.
Praworęczni mają nie tylko bardziej sprawną prawą rękę. Wolą też posługiwać się prawą nogą przy kopnięciach, a do dziurki od klucza odruchowo przykładają prawe oko.
W wielu sytuacjach zwierzęta naczelne wolą posługiwać się prawą ręką, zwłaszcza kiedy mają chwytać jakieś przedmioty.
W pewnym momencie naszej ewolucji musiała się więc pojawić jakaś mutacja genetyczna, dzięki której jedna strona naszego ciała stała się dominująca. Jak twierdzą naukowcy z uniwersytetów w Oksfordzie, St. Andrews w Anglii oraz Instytutu Maksa Plancka w holenderskim Nijmegen, może za to odpowiadać mutacja genu PCSK6, biorącego udział w kształtowaniu się symetrii ciała. To za jego sprawą ludzki zarodek z kulki komórek staje się organizmem mającym prawą i lewą stronę, dwie symetrycznie umiejscowione ręce i nogi, położone parzyście organy wewnętrzne.
Praworęczni mają nie tylko bardziej sprawną prawą rękę. Wolą też posługiwać się prawą nogą przy kopnięciach, a do dziurki od klucza odruchowo przykładają prawe oko.
Gdyby ten gen działał u człowieka tak jak u innych zwierząt, prawdopodobnie mielibyśmy preferencje używania prawej lub lewej ręki rozłożone po równo – obie kończyny byłyby tak samo sprawne. Mutacja ta doprowadziła zaś do powstania silnej preferencji prawej strony. W eksperymentach, które badacze przeprowadzali na myszach, uszkodzenie tego genu sprawiało, że w ciele zwierzęcia pojawiały się różne przejawy asymetrii. Na przykład ważne organy lokowały się nie po tej stronie ciała co zawsze.
Mózg po prawej stronie
Dziś badacze uważają, że podobna mutacja zaszła też w genomie naszych przodków. I musiała okazać się na tyle korzystna, że ewolucja postanowiła pozostawić ją jako trwałą cechę naszego gatunku. Dlaczego? Praworęczność umożliwiła nam wielki skok rozwojowy. Z badań wynika bowiem, że geny odpowiadające za prawo- lub leworęczność wpływają również na budowę mózgu. Co ciekawe, w sposób krzyżowy: u osób praworęcznych lepiej rozwinięta i dominująca jest lewa półkula mózgu, a u leworęcznych – prawa. – Ustalenie dominującej strony ciała wiąże się z wyraźnym zróżnicowaniem funkcji mózgu na te specyficzne dla prawej i lewej półkuli, co pozwoliło na rozwój unikalnych ludzkich cech i umiejętności, takich jak zaawansowane używanie narzędzi czy mowa – mówi prof. Frayer.
To zatem nie przypadek, że homo habilis, zwany człowiekiem zręcznym, zaczął na niespotykaną wcześniej skalę wytwarzać narzędzia. Coraz zmyślniejsze, coraz bardziej zaawansowane. Dominacja jednej strony ciała wiąże się bowiem z większym wyćwiczeniem jednej ręki i zwiększa jej sprawność. Takie przystosowanie zaobserwowano również u innych naczelnych, choć u nich nie występuje wrodzona skłonność całej populacji do dominacji tylko jednej strony ciała. – Mimo to każdy osobnik indywidualnie uczy się posługiwać sprawniej jedną ręką – pisze w „Scientific American” dr M.K. Holder z Center for the Integrative Study of Animal Behavior na Indiana University.
W wielu sytuacjach zwierzęta naczelne wolą posługiwać się prawą ręką, zwłaszcza kiedy mają chwytać jakieś przedmioty. Tę prawidłowość zauważyła dr Gillian Forrester z University of Sussex. Przeprowadziła ona ciekawe doświadczenie, porównujące instynktowną skłonność do posługiwania się prawą lub lewą ręką u goryli, szympansów i czteroletnich dzieci, które najczęściej nie są jeszcze jednoznacznie prawo- lub leworęczne. Dała ona wszystkim do zabawy różne przedmioty: dzieciom lalki i samochodziki, gorylom i szympansom patyczki i kamyki, a następnie kamerą nagrywała ich zachowanie. Okazało się, że i dzieci, i zwierzęta częściej korzystały z prawej ręki, kiedy zamierzały wziąć do ręki jakiś przedmiot. Kiedy zaś dotykały się nawzajem czy pokazywały sobie różne rzeczy, obie ręce były tak samo aktywne.
Osoby leworęczne wykazują się większą kreatywnością i myśleniem nieszablonowym.
Dziś naukowcy wiedzą już, dlaczego szympansy, goryle i dzieci dokonywały takich instynktownych wyborów. Zawiadująca prawą ręką lewa półkula mózgu odpowiada za zdolności manualne, np. za umiejętność rozpoznawania przedmiotów za pomocą dotyku, ale także za myślenie analityczne, potrzebne do planowania działań z użyciem przedmiotów. A to dało naszemu gatunkowi zupełnie nowe możliwości – położyło podwaliny pod rozwój mowy. Jak twierdzi dr Forrester, praworęczność u naszego gatunku wykształciła się w kontekście manipulowania przedmiotami, ale to nieustanne obrabianie przedmiotów, nadawanie im kształtu bardzo silnie stymulowało rozwój lewej półkuli mózgu.
Osoby leworęczne wykazują się większą kreatywnością i myśleniem nieszablonowym.
Po milionach lat, wraz z coraz mocniejszą dominacją lewej półkuli u praworęcznych człowiekowatych, rozwojowi uległ ośrodek Broki, odpowiadający za naukę mowy. Przy dominacji prawej ręki ten ośrodek niemal zawsze znajduje się w lewej półkuli mózgu. – To dlatego praworęczność uważamy dzisiaj za wstęp do świata mowy i komunikacji – mówi prof. Frayer. Oczywiście nie stało się tak od razu. Dzisiaj naukowcy szacują, że człowiek nauczył się mówić około 100 tys. lat temu, a praworęczna samica homo habilis prof. Frayera żyła dwa miliony lat wcześniej. Jej system porozumiewania się z członkami stada polegał najpewniej na pohukiwaniu i piskach podobnych do małpich. Ale nic dziwnego. – W czasach, kiedy żyła samica z uszkodzonymi zębami, prawdopodobnie dominacja prawej strony dopiero się ustalała i praworęcznych było około 70 proc.homo habilis – uważa prof. Frayer.
Współpraca półkul
Naukowcy, choć znają dzisiaj już przynajmniej część genów, które odpowiadają za praworęczność, oraz korzyści, jakie wynikają z dominacji tej strony ciała, wciąż nie znajdują odpowiedzi na pytanie, dlaczego właściwie co dziesiąty człowiek na świecie jest leworęczny. Jak pisze w jednym ze swoich artykułów prof. Anna Grabowska z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. Nenckiego PAN, o tym, czy jesteśmy lewo- czy praworęczni, nie decydują wyłącznie geny. Gdyby była to cecha wyłącznie uwarunkowana genetycznie, bliźnięta jednojajowe zawsze miałyby tę samą preferencję strony ciała. A z badań wynika, że wcale tak nie jest, wśród bliźniąt bywają rodzeństwa różniące się pod tym względem. Tak samo jest z dziedziczeniem między rodzicami a dziećmi. Nie zawsze dziecko dwojga leworęcznych rodziców jest leworęczne – współczynnik ten wynosi nieco ponad 60 proc., choć wśród dzieci obojga rodziców praworęcznych jest tylko 2 proc.
Jak twierdzi prof. Grabowska, prawdopodobnie w grę wchodzą również czynniki społeczne. W społeczeństwach praworęcznych nasz mózg przystosowuje się do posługiwania się tą stroną ciała. Dzieje się tak nawet u ludzi z genetycznymi skłonnościami do leworęczności. Za dużą rolą czynników społecznych przemawia również to, że liczba leworęcznych w społecznościach na całym świecie waha się od 3 do aż 20 proc. I jest to dokładnie skorelowane z poziomem akceptacji dla mańkutów w danym społeczeństwie – pisze prof. Grabowska.
Tam, gdzie osób leworęcznych nikt nie zmusza do zmiany preferowanej strony ciała, radzą sobie świetnie, choć ich mózgi wykazują widoczne różnice w stosunku do praworęcznych. Na przykład ośrodek Broki, który u praworęcznych niemal zawsze znajduje się w lewej półkuli, u leworęcznych w większości jest w prawej, a czasami funkcje ośrodka podejmują obie półkule naraz. To pokazuje, jak plastyczny jest ludzki mózg. Co więcej, skany mózgu pokazują, że osoby leworęczne mają o wiele większe od praworęcznych tak zwane spoidło wielkie, część mózgu łączącą obie półkule i umożliwiającą komunikację między nimi. Neurolodzy odkryli, że u osób leworęcznych ta komunikacja jest zwykle bardziej intensywna, a funkcje obu półkul mózgu nie tak ściśle rozdzielone jak u praworęcznych. Dlatego osoby leworęczne właściwie niemal zawsze można uznać za oburęczne. Znacznie lepiej posługują się one prawą, mniej dominującą ręką, niż praworęczni ręką lewą.
Ale to nie koniec korzyści, jakie daje leworęczność. Fakt, że w ich procesy myślowe zaangażowane są w większym stopniu obie półkule jednocześnie, sprawia, że w testach psychologicznych osoby te wykazują się większą kreatywnością i myśleniem nieszablonowym. Intensywna komunikacja między półkulami oraz konieczność ciągłego przystosowywania się do życia w praworęcznym świecie to dla mózgu nieustanny wysiłek i trening umysłowy, który wpływa na inteligencję.
Jak dowiódł dr Alan Searleman z St. Lawrence University w Nowym Jorku, który przeprowadził badania psychologiczne na grupie 1400 osób, leworęczni mają bogatsze słownictwo i choć ich średni iloraz inteligencji nie jest znacząco wyższy niż praworęcznych, to jest wśród nich proporcjonalnie więcej osób o inteligencji wybitnej, z ilorazem powyżej 140.
Osoby leworęczne lepiej radzą sobie z matematyką – ale dopiero w dorosłym życiu. W dzieciństwie największe zdolności matematyczne mają maluchy oburęczne.
Z kolei naukowcy z University of Liverpool wykazali, że osoby leworęczne lepiej radzą sobie z matematyką – ale dopiero w dorosłym życiu. Dowiedli, że w dzieciństwie największe zdolności matematyczne mają maluchy oburęczne. Jednak u silnie leworęcznych dorosłych ta różnica przestaje być widoczna. W efekcie leworęczni mężczyźni są równie dobrzy w matematyce jak oburęczni i wyraźnie lepsi od praworęcznych.
Naukowcy wymieniają jeszcze inne cechy świadczące o wyższości leworęcznych – łatwiejsze przyswajanie informacji i wyłapywanie niuansów, lepszą podzielność uwagi. Wygląda więc na to, że praworęczność, będąca kiedyś dla naszych przodków wielkim darem umożliwiającym budowę podwalin cywilizacji, dzisiaj stała się ograniczeniem. A może tylko zmieniły się nasze priorytety?
Tekst pochodzi z nr 45/2016 „Newsweeka".
Już nasi praprzodkowie byli praworęczni – odkryli naukowcy. Praworęczność przyniosła nam na wczesnym etapie rozwoju gatunkowego sporo korzyści, ale utraciliśmy przez nią też część potencjału naszego mózgu. Skąd się wzięła hegemonia prawej ręki? I co przez nią tracimy?
