Somali Integration Development Organization

04/02/2023

Bipolar disorder (xanuun maskaxeedka laba qaablaha ah)is dardarka

Qeexid

Waa xanuun ku dhaca maskaxda
Oo uu qofku meel sare isla tago
Taas oo ka dhigta nolol maalmeedkiisa
Joogtada ah mid dhib badan.
Waxaa kaloo loo yiqiin berigi h**e

(manic depression) islahadalka qulubka leh

Waa xanuun maskaxeed Qatar ah
Hadii aan la daawayn oo baabi’in kara xiriirka dadka,
Hoos u dhigi kara xirfadiisa shaqo
Saamayn waynna ku yeesha waxbarashadiisa
Mustaqbalka xaaladaha qaarna sababi karta isdil.

Qaybaha xanuunka

Waxaa jirta afar nuuc oo xanuunkan ah

1-Bipolar kow

Waxaa badiyaa lagu qeexaa mayiiko
Ama fikrado isku qasan oo baaba’a
Ugu yaraan todoba maalmood ama calaamado argagax leh oo halisa
Oo qofku u baahdo in dhaqtarka la dhigo
Calaamadaha qulubka ama mayiikada aad ayay u bedelaan
Dabeecadaha caadiga ah ee qofka cudurkaan qaba

2- Bioplar laba.

Waa xanuun qayb ahaan qulub wata
Oo qofku h**e iyo gadaal u soconayo
Laakiin si buuxda qofku uma qabo
Mayiiko waaliya iyo hadalo is qilaafsan

3-Bipolar disorder aan la cadayn.

Waa marka qofka aan looga helin
Calaamadahiisa baaritaan
Wuxuuna yeelan karaa calaamadaha
Pipolar kow iyo laba
Laakiin waxaa la arkayaa in qofku uusan caadi ahayn

3- Cyclothymia. Shuwaya shuwaya

Dadka xanuunkaanqaba waa ka yara fudud yihiin
Noocyada kor ku xusan waana qulub yar
Oo ugu yaraan haaya laba sano
Umana baahna baaritaan caafimaad

Maxaa sababa ama sare u qaada xanuunkaan pipolar disorder

Jug maskaxda oo ciyaalnimada qofka ku dhacda
Qabiirada caafimaad qaarkood ayaa rumaysan
In aad qaadi karto xanuunkan hadii yaraantaadi ay kugu dhacday
garaacid badan
galmo xoog ah
waalidkaa ama qof kugu dhaw
Oo ku dhaqaalayn jirayoo aad wayso
Waayo, waxyaabaha qofka yaraantiisa lagu sameeyo
Ayaa isciilid ku sameeya
Saameyna ku yeesha dareenkiisa awoodeed
Dhacdooyinka nolosha ee murugada leh
Waxaa laga yaabaa inay isla xiriiraan xanuunkan
Iyo xaaladaha murugada leh
Ee noloshaadu soo martay sida
qaraabada oo aad kala luntaan
faqri iyo lacag la’aan aad la welwesho
Kimisteriga maskaxda (brain chemistery)

Cadaymo ayaa muujinaaya in calaamadaha cudurkan
Lagu daawayn karo Dhowr dawo oo qaab waaliyeed ah
Loona yaqaan miiqyo gudbiyayaasha maskaxda (neurotransmetrs)
Cadayntaan ayaa soo jeedinaysa xanuunkan in lala xiriirin karo
Dhibaatada shaqada miiqya gudbiyayaasha maskaxda
Tanna waxaa taageeray baaritaano badan oo la sameeyay.
Sikastaba ha ahaatee, si dhab ah qofna uma oga waxa saxda ah
Ee xanuunkan yahay iyo waxa sababa

Jinsiga hidasidaha

Hadii uu ku hayo pipolar disorder waxaa u dhaw dahay
Inay jiraan qaar ka mida qoyskaada oo cudurkaan qaba
Xitaa hadii aan la baarin taas oo muujinaysa
In cudurkaan qosku isu gudbiyo
hadaba, taas muhiimadeedu maaha
In uu jiro hidasidaha cudurkan ‘pipolar gene”
Oo xiriiriya qoyska iyo waxyaabo kale oon la fahmi Karin
Tusaale ahaan baarayaasha caafimaadka ayaa aaminsan
In cudurkaan bay’adu saamayn ku yeelan karto.
Dad badan iyo xubnaha qoyska ayaa saamayn xoog leh cudurkan
Iyo weliba xaafada aad kusoo kortay
Daawooyinka sababa cudurkaan pipolar disorder
Daawada, muqaadaraadka iyo qamrada dadka ma keenaan xanuunka
Laakiin waxaa lagu arkaa qaybo ka mida dadka isticmaala waxyaabahaas
Tusaale:
Qaar dejiyayaasha ka mida ayaa sababa xanuunkan dhinacooda saamaynta leh
Qamrada iyo daawada jidadka lagu gado
Ayaa keeni kara qulubka iyo isla hadalka labadaba
Calaamadaha pipolar disorderka
Todobadan calaamadood ayaa ka mid noqon kara

Waxyaabaha lagu garto qofka qaba cudurkaan

1- Degenaan iyo qanacsanaan saa’ida oo waqti dheer ah oo qofku dareemo
2- Hurdada oo uusan u baahan (hurda yaro)
3- Hadal boobsiis
4- Deganaaansho la’aan
5- Qofka oo isula muuqdo inuu dadka ka awood badan yahay
6- Ku dhicid qataraha si sahal ah sida kufsi ku dheelida hantidiisa kaydka ah
7- Qofka oo dareema dayacaad

Todoba calaamadood oo qulubka lagu garto (fiiri farqiga)

1- Dareen murugo iyo rajo la’aan waqti dheer
2- Ka fogaashaha saaxiibada iyo qoyska iyo danayn la’aanta shaqada aad ugu jeclaan jirtay
3- Isbedel xaga cunta cunida ah
4- Daal badan iyo tabar la’aan
5- Si hoose u hadlid
6- Dhibaato xaga xusuusta ah
7- Ku fekerid ama isku day is dilid ama aad jeclaatid inaa dhimatid

Qodobada halista ee pipolar disorder

1-Qaraabadaada dhaw sida waalidka iyo walaalaha oo qaba cudurkan
2- walaac badan oo waqti dheer ku haya
Sida qof aad jeclayd oo kaa dhinta
Ama arin kale oo muruga leh oo xusuus kugu reebta
3- muqaadaraadka iyo qamra cabida
Sare ayay u qaadaan halista cudurkan

Qodobada kale ee dhibka leh

Hadii aan la daawayn wuxuu keeni karaa xanuunkan
Dhibaatooyin saamayn ku yeesha dhinac walba oo nolosha ah sida qofka oo barta muqaadaraadka qofka oo isdila ama ku fekera dhaqaala ku dheelid si xun qaraaba ula dhaqmid shaqa xumo ama waxbarashada uu ka saaqido

Daawaynta iyo daawada hoos u dhigtaa bipolar disorder

Ilaa maanta, lama haayo daawo dhab ah oo cudurkan leeyahay.
Laakiin la tacaalid fiicanoo ka caawinaysa
Bukaanka inuu dib u helo caafimaadkiisa
Oo uu dareenkiisa xakameeyo aya jirta.
Waxaana dhab ah in xanuunkan qofka u qabto
Si aad u xanuun badan waayo bipolar disorder
Waa xanuun daba dheeraada soona noqnoqda.

Dadka qaba xanuunkan waxay u baahan yihiin
Daawayn waqti dheer si ay u xakameeyaan xanuunka
Daawayn rasmi ah waxay ka hor tegeysaa
In uu soo rito xanuunku bukaanka ama gaaro meel halis ah

Dawooyinka xaalad dejiyayaasha ah

Lithium tablets oo soo baxay 1970 naadkii
Valporic acid (depakine) soo baxay 1995
Iyo kuwa kale sida gabapentin (neurontin) tabs
Daawooyinka waalida qaarkood Alonzapine tabs Aripiprasole Risperidone iyo kuwa kale
Daawooyinka dejiyayaasha ah Fluoxtine tabs Paroxetine Sertraline
Daawooyinka hurdada

Dadka qaba bipolar disorder ee aaan hurdin
Badanaa waa seexdaan marka ay daawada bilaabaan
Laakiin qaarkood marka ay seexan waayaan
Iyagoo daawada qaadanaaya dhaqtarka ayaa laga yaabaa
Inuu uraaciyo daawada hurdada ama uu ka bedelo daawada.
Dr Abdi Awil Abukar

03/02/2023

03/02/2023

10 Faaiido oo Shaaha Cagaaran iyo mushaarida SOOFp leeyahiin;

Shaaha cagaaran oo mushaarida soofp lagu cabbo wuxuu leeyahay Nashaad fiican iyo dhedhan waana mid ka mid ah cabitaanka aduunka oo dhan looga cabid badan yahay in kastoo Soomaaliya aan aad looga cabbin marka laga reebo dad yar oo daawo ahaan u qaata.

Shaaha cagaaran wuxuu leeyahay faa’iidooyin awood badan leh sababo la xiriira awoodiisa uu kala dagaalo jirka VIRUSKA, SUNTA, iyo XANUUNO kale oo badan.

Shaaha cagaaran waxaa cabi kara qof kasta iyadoon da’da loo eegin iyo xaaladiisa caafimaad gaar ahaan dadka shaqada badan oo maskaxdoodu inta badan mashquul san tahay aad ayuu sare ugu qaadaa xaaladooda caafimaad ee maskaxda,

Waxyaabaha ku jira shaaha cagaaran iyo soofp ayaa xaliyay dhibaatooyin caafimaad oo jiray sida kaalmaynta hoos u dhigida kaadi-macaanka, hoos u dhigida dufanoowga dhiiga (cholesterol).

Shaaha cagaaran wuxuu hoos u dhigaa qatarta xanuuno badan oo halis ah faa’iidadiisa caafimaad ee ballaaran,

Shaaha cagaaran waa cabitaanka ugu fiican ee aad ku ilaalin karto caafimaadkaaga guud ahaan kaliya inaa cabto 3 ilaa 4 koob oo shaah ah oo lagu daray 3-4 galaas oo mushaarida SOOFp ah taas oo kaa caawinaysa dhanka xusuusta iyo in dhamaan xubnaha jirka ay sidi la rabay u shaqeeyaan.

Shaaha cagaaran wuxuu ka hor tagaa maskax xanuunka badanaa ka yimaada fekedka badan, waxaa isticmaala dadka doonaya ineey miisaankooda koontoroolaan,iyo kuwa la dagaalama bidaarta

Wuxuu kaloo u fiican yahay in la cabo xilliyada shaqada waayo wuxuu kordhiyaa firfircoonida mana dareemaysid daal iyo xanuun jirkaa inta aad shaqaynaysid hadii aad cabtid shaaha cagaaran.
Waxba yaan hadalka idinku daalin aan idiin soo gudbiyo dhowr faa’iido caafimaad uu Shaaha cagaaran leeyahay.

1- SARE U QAADIDA CAAFIMAADKA MASKAXDA;

Waxaa caafimaad ahaan la xaqiijiyay in maskaxdu u baahan tahay xididada haabayaasha ah oo xoogan si ay shaqadeeda habsami ugu gudato

Cabida shaaha cagaaran waa hab kuu dhawaynaaya in aad noloshaada si hagaaga u wadato,

hagaagaas waxaa ka dhasha hab shaaha cagaaran ka caawinaayo maskaxda ineey sameeyso dhaqaaq soo celinta bidix ama midig si murqaheedu xoog u yeeshaan

dabadeedna saxdo qulqulka sokorta dhiiga u jirta,baabi’so sunta jirka ku jirta si lamidana hagaajiso qulqulka dhiiga maskaxda gelaya.

Waxaa kaloo la ogaaday in shaaha cagaaran la dagaalamo lakaboowga xididada dhiiga gudahooda ka sameeysma ee sababa xanuunka FAALIGA oo ah xanuun burburiya neerfaha.

Shaahaan cagaaran wuxuu kaloo koontoroolaa dhaacanada jirka ee wax ka bedela qaab dhismeedka jirka kuwaas oo saameeyn ku yeesha shaqada maskaxda.

Waxaa cabbi kartaa xilliyadashaqada xaafiiska, waxaa sidoo kale siin kartaa ciyaalka inta maalinta lagu guda jiro si qoyska uu ugu ilaaliyo caafimaad maskaxdana shaqo wacan.

2- KAA CAAWINAYAA HOOS U DHIGIDA DHIIG SOKOROWGA JIRKA.

Dadka qaba sokorta hadii ay cabaan wuxuu ka caawinaayaa in sokortu caadi ahaato
Labada nooc ee sokorowga shaaha cagaaran waa u fiican yahay labadaba
Sokorowga waa xanuun xun oo ka yimaada sokor badan oo jirka gasha.

Shaaha cagaaran wuxuu sare u qaadaa in qanjirka ganaca (pancreas) uu soo saaro insulin dabadeedna nuugaa sokorta 2deeda nooc type1and type 2 si uu uga hor tago in sokortu dhaawicin xubnaha jirka u muhiimsan sida INDHAHA, WADNAHA, IYO KILYAHA.

Dhaqaariirta iyo saynisyahanadu waxay isku raaceen in shaaha cagaaran yahay waxa ugu fiican ee uu qofka sokorta qaba u isticmaali karo siduu doono.
Cudurka kaadi macaanku waa xadiga sokorta ee ku jira dhiiga bini aadamka. Sokortaas waa aasaaska isha nolosha ee ugu muhiimsan,

Caadiyan sokorta waxaa soo xawila beerka ama dheefshiidka iyadoo soo marta unugyada jirka dhanka xididada dhiiga kadibna jirka ayaa nuuga.
INSULINTA waxaa soo saara GANACA(pancreas) heerka sokotra dhiiga waxaa koontoroola shaaha cagaaran si jirku u noqdo mid caafimaad qaba.

Dadka cudurka sokorta qaba ineey iska cabiraan heerka sokorta jirkooda waa muhiim maalin walba laakiin taas waxay kaga kaaftoomi karaan ineey shaaha cagaaran iyo mushaarida SOOFp cabaan markasta oo sokortaadu badato waa inaad badisaa cabida shaaha cagaaran iyo mushaaridaas.

3- HOOS U DHIGIDA DUFANKA DHIIGA (CHOLESTEROL)

Shaaha cagaaran wuxuu jirka ka baabi’iyaa dufanka aan loo baahnayn sidaas si la mida shaaha cagaaran wuxuu sare u qaadaa dufanka loo baahan yahay(HDL)

qofka waxaa looga baahan yahay in uu maalintii uu 3 jeer wax cuno gaar ahaan mushaarida SOOFp 3 jeerna shaaha cagaaran cabbo.

Cunto borotiinkeeda, dufankeeda iyo kaarboon haydreedkeedu miisaaman yahay inaa hesho maalin kasta xiliga qadada waa wax yaabaha saxa heerka dufanka jirka

Cabidda shaaha cagaaran wuxuu jirka ka caawiyaa inuu iska saaro sokorta uusan jirku u baahnayn iyo si la mida dufankaba,

sababtoo ah cuntooyinka qaar waxay dheefshiidka ku qaadataa saacado badan inuu burburiyo si uu hoos ugu dhigo heerka cholesterolka dhiiga

Waxaan kugula talinayaa inaa cuntooyinkaas bedelkooda u qaadato shaaha cagaaran iyo mushaarida SOOFp waayo waxaa shaaha cagaaran ku jira waxyaabo ka hor taga in jirku nuugo cholesterol badan

Shaaha cagaaran wuxuu jirka ka nadiifiyaa dufanka halista ah LDL kaas oo sababa in xididada dhiiga dhexdooda ka samaysmaan lakabyo is dul saaran oo sare u qaada halista in uu qofka ku dhaco FAALIG (stroke)

Cuntooyinka sababi kara in xididada haba dhiiga xirmaan ama daawacmaan badiyaana ay kamid yihiin cuntada baakadaysan, cuntooyinka iyo saliidaha kimikaysan, waxyaabaha sokorta lagu daray kulli waxaa kaaga filan inaa koob shaaha cagaaran ah cabtid

Shaaha cagaaran waa cabitaanka ugu sareeya ee lacabo dheerina u leh inuu halboowlayaasha dhiiga qaada ka saacido ineey sunta iska saaraan.

4- SARE U QAADIDA CAAFIMAADKA ILKAHA.

Cabitaanka shaaha cagaaran waxaa lala xiriiriyaa inuu sare u qaado caafimaadka ilkaha hoosna u dhigo halista cudurka ku dhaca ciridka,

FOLORIDKA ku jira shaaha cagaaran ayaa si habsami leh ula dagaalama bakteeriyada sababta ilka burburka, af-urka, duleelada iyo infakshanada kala duwan ee ku dhaca ilkaha marka qofku isticmaalo sokor badan sababta ilka xanuun maalinti oo dhan ah,

wuxuu kaloo kaa caawinayaa in ilkahaagu cadaan sii ahaadaan inta aad cabaysid shaaha iyo waxyaabaha sokortu ku badan tahay ee ilkaha haleeya aysan waxna yeeli karin ilkahaaga.

Si kastaba ha ahaatee, faaiidada shaaha cagaaran way luntaa marka sokorta necterka, iyo waxyaabaha kale duwan ee macaan lagu daro shaaha cagaaran

Si marka, faa’iidadiisa aad u heshid hubi in aad cabtid shaaha iyadoon waxba lagu darin

Faa’iidada kale ee shaaha cagaaran waa in uu jirka ka tirtiro sunta ku jirta nooceey doonto ha ahaatee, habka ugu fiicanna waa adigoo caba 3-4 koob oo shaaha cagaaran iyo 3-4 galaas oo mushaarida SOOFp ah.

5- MIISAANKA JIRKA AYUU SAXAA

Aragtiyo badan ayaa qaba in cabida shaaha maalin kasta ay baruurta jirka u rogto muruqyo gaar ahaan caloosha iyo hareeraheeda,
waxay sidoo kale hoos u dhigayaa baruurta jirka oo dhan celcelis ahaan inti loo baahnaa.

Dadka shaqa la’aanta u badan oo xayrtu caloosha iyo meelo badan oo jirka ah ka fuusho hadana isticmaala waxyaabo badan oo kimiko ah ayaa waxaa aaqirka ku dhaca xanuunka habsamida dheecaanada jirka qalda HORMONAL IMBALANCE

Kaas oo sababa cayil badan mararka qaarna miisaan yari(caatonimo) waxayna dhacdaa marka qofku cuno cunto badan taasna waxay qofka ku sababtaa inuu noqdo OBOSITY (cayil xad dhaaf ah) dadka qaarkii qaarka kalena dhiig sokoroow.

Marka qofku cayilku ka bato waxaa hoos u dhaca ku qanacsanaanta xaalada uu ku jiro noqdana mid aan ku kalsoonayn naftiisa.

Hadii miisaanka qofku hoos u dhacana difaaca jirka ayaa yaraada waxayna ku sababtaa in si fudud ay ugu dhacaan cudurada kuwooda ugu qatarsan si ka duwan dadka miisaankoodu caadiga yahay.

Hadaba, shaaha cagaaran wuxuu jirka geliyaa kulayl baabi’iya cuntada saa’idkaa ee jirku u baahnayn,

wuxuu kaloo u fiican yahay dadka ka baqa gymka ineey aadaan waayo cabida shaahaan ayaa gubaysa baruurta dheeriga ah ee aan jirku u baahnayn, wuxuu hoos u dhigaa wadna xanuunka,

Bani’aadamku waa inuu cabaa maalintii 4-8 galaas oo biyo ah si ay uga hor tagaan in jirka ay ku kaydsamaan sokor badan oo jirka miisaankiisa kordhisa

Wuxuu ka hortagaa hurdo la’aanta uma baahan doontid daawo hurdo mar hadii aad daa’into shaahaan.

6- KA HORTAGAA TIMO GO’DA;

Shaaha cagaaran wuxuu hodon ku yahay xoojinta nudayaasha jirka taas oo ka leexisa jirka Bidaarta,

sidoo kale sare u qaada dib usoo celinta timaha
Wuxuu kaloo leeyahay unugyo timaha siinaaya isku halleyn ah in aysan dib u noqonayn oo ay ahaanayaan weligood kuwo adag oo jira,

Baalansi la’aanta dheecaanada jirka ayaa sababa BIDAARTA ama in timuhu qafiifaan ama sidoo kale yaraadaan qaasatan marka hoormoonada tinta ka caawiya ineeysan bidin ay yaraadaan ama ku bataan jirkaa,

Waxaana badanaa sababa cunida waxyaabo aan loo baahnayn ama dhaxal xaga waalidka ah,

Aduunyada maanta waxaa jira hab ragga ka ilaalinaya ineey ku dhacdo bidaarta waana cabida shaaha cagaaran oo lagu cabay mushaarida SOOFp.

7- LA DAGAALANKA DUQOOWGA.

Shayga ka hortaga kansarka ee ku jira shaaha cagaaran ayaa ka ilaaliya jirka burburka ku dhaca ee Ka yimaada cadceeda kulul ee jirka ku dhacda maalintii,

Qoraxda kululi jirka ayeey duuduubtaa jirkana waxeey kadhigtaa mid fuuq baxsan dabadeedna jirku wuu qalalaa waxaana ku dhaca Cuncun iyo wax aad Xasaasiyad moodo jirkana u ekeeysiiya wax duqoobay oo jactad leh maqaarka qofkana ka dhiga mid dhaqso u duqooba.

Shaaha cagaaran waxaa ku jira maadada POLYPHENOL oo la dagaasha dhamaan waxyaabahaas aan kor kusoo xusnay ee kala duwan waxaana lagu tijaabiyay dad badan oo aan maqaarkooda si fiican u ilaalin,

Cabidda shaaha cagaaran waxay kaa caawinaysaa inuu la dagaalamo hoormoonada jirka ee sababa fuuqbaxa maqaarka ee keena in jirku qalalo kana dhigta inuu u keedo mid duqoobay.

8- DHIIG KARKA AYUU HOOS U DHIGAA;

Heerka isticmaalka shaaha cagaaran ayaa loo malaynayaa inuu baabi’iyo halista dhiig karka ku yaraanta kafeyinka ayuu kaga duwan yahay shaaha cas ama madoow,

waana sababta uu hoos ugu dhigo cadaadiska dhiiga isagoo baarashar saaraya waxa loo yaqaan ANGIOTENSIN taas oo dadka ku keenta dhiig karka
3 ilaa 4 koob oo shaaha cagaaran iyo ilaa 3 galaas oo boorashka SOOFp ah maalintii,
Oo aad joogtaysid ilaa sanad waxaa suura gal ah inuu aad hoos ugu dhaco dhiig karku ama uu kaa dhamaado,

Sidoo kale wuxuu u fiican yahay Roomatiisamka iyo kal goysya xanuunka.

9- HOOS U DHIGIDA QATARTA KANSARKA;

Aragtiyo kale oo kala duwan ayaa qaba in Nudayaasha xooga badan ee shaaha cagaaran leeyahay ay burburiyaan halisyada kala duwan ee kansarka ku dhaca,
NAASAHA,
QANJIRKA BROSTAATKA,
BAANKARIYASKA,
DHUUNTA,
KAADI HAYSTA,
SAMBABADA,
IYO BUROOYINKA CALOOSHA.

Shaaha cagaaran iyo boorashka SOOFp waxaa ka buuxa vitamiinada kal ah;
A, E, C, B, B5, H, K, MANGANESE and SINC.

Burooyinka halista ee jirka ka soo baxa ma jiraan wax ka hor istaagi kara ineey jirka ku fidaan oo aan ka ahayn shaaha cagaaran,

Dhab ahaantii ANTIOXIDENTS sun saarka shaaha cagaaran boqol jeer ayuu ka fiican yahay VITAMIN C, 24 jeer wuxuu ka saamayn badan yahay VITAMIN E,

Cabitaanka afar koob oo shaaha cagaaran ah maalintii ayaa ka fiican daawo kasta oo laa isticmaalo kansarka.

10- LAFAHA XOOG AYUU U KORDHIYAA;

FOLORIDE ka badan ee ku jira shaaha cagaaran ayaa sare u qaada awooda lafaha,

Cabitaanka caadiga ah ee shaahaan ayaa lala xiriiriyaa hoos u dhaca qatarta lafa burburka OSTEOPORORIC CRACKS.

Wuxuu kaloo joojiyaa laciifka lafaha ee da’da waynida la xiriira isticmaalkiisuna wuu ka hortagaa in lafahaagu burburaan.

Lafa burburku waa xanuun ku dhaca lafaha oo ay keento qafiifoowga lafaha, unugyada lafaha oo kala taga aadna u laciifa gaar ahaan lafaha feeraha, moxoga iyo laf dhabarta,

Waxaana badiyaa u badan dumarka marka ay aad hoos ugu dhacdo heerka ESTROGENTA kadib marka ay gaaraan da’da dhalma kataga MENOPAUSE.

Hadaba, maadaama ay ku jiraan mushaarida SOOFp iyo Shaaha cagaaran labadaba vitamiinada aan kor kusoo xusnay

aan idiin soo gudbiyo 10 vitamin ee ugu muhiimsan gaar ahaan dumarka berri inshallah

03/02/2023

Ku dhawaad 20 astaamood oo aadan ogayn ineey tilmaamayaan Wadna xanuun;

Wadna xanuunka waa xanuunka ugu badan ee dadku u dhintaan guud ahaan caalamka
Badankeen, waxaan u shaqaynaa si daran, inyarna waan hurudnaa, cunto aan caafimaad lahayna waan cunnaa, waana hilmaanaa inaan jimicsi nagu filan sameeyno, badankeena maba ogaano in jirkeenu noo soo diraayo fariimo muujinaaya caafimaad darro,
Nasiib daro, in badan oo kaloo naga mida way iska indha tiraan fariimahaas ama waqtigii ku haboonaa ma gartaan,
Wadna xanuunka waxaa sababi kara dhawr waxyaabood hoos ayaan kusoo qori doonaa ugu yaraan dhowr iyo toban calaamadood oo digniin ahoo tilmaamaya borobaleem xaga wadnaha ah.
Markaa isku aragtid mid kamida calaamadahaan fadlan dhaqsa u gaar dhaqtarka wadnaha:

1-DAAL (FATIGUE)

Daalku maha oo kaliya inaadan hurdo fiican helin ee waxa uu kaloo tilmaamayaa wadna xanuun.
Marka wadnahu howl gabo waxaa yaraada qulqulka dhiiga wadnaha gaaraya markaas ayaa wadnuhu aad u garaactamaa oo shaqadiisa badiyaa,

taasina waxay sababtaa in qofku habeen iyo maalinba daalanaado,
Marka hadii aad dareento daal joogto ah habeen iyo maalin sabab la,aan oon kaa tegeyn
Waa inaa dhaqso u gaartaa dhaqtarka waayo daalkaas waxaa sababi kara xanuuno kale,

2- MIIR DABOOL (FAINTING)

Miir daboolku runtii waa xanuun aan caadi ahayn, hadii aad isku aragtid dhaqso dhaqtarka u tag waayo waxaa laga yaabaa inaa wadnaha ka jiran tahay

Suuxdinta badanaa waxaa sababa xanuun, fuuqbax iyo waxyaabo kale, marmarna waxaa lala xiriiriyaa cadaadis xaga dhiiga ah kadibna dhiiga ay ka dhamaato oksijiinta deedna qofku waa miir daboolmaa.

3-MIISAANKAADA OO DHAQSO U KORDHA;

Hadii qofku isku arko inuu cayilaayo maalmihii ugu danbeeyay waa laba uun midkood;
Inuu cunay raashin badan ama uu wadna xanuun soo wajahay

Waayo calaamadaha wadna xanuunka waxaa ka mida in jirku kaydiyo biyo iyo dheecaano badan oo aad cayil iyo barar dareento
Cayilkaas aad dareentay haduusan ka imaan cunto badan waa wadno xanuun ee dhaqtarka la xiriir.

4-LALABO IYO APITATE LA'AAN

Calaamad kale oo halista wadna xanuunka waa lalabada, cunta xumada, iyo shubanka hadii ay kugu cusub yihiin dhaqtarka toos u aad,

waayo mar walba wadna xanuunku ma keeno xanuunadaan laakiin jirooyin kale ayaa sababi kara calaamadahaan sida gaastariikada, uurka, dhaqtaarkase kala yaqaana ee la tasho inshallah.

5-WADNA GARAAC AAN CAADI AHAYN;

Wadna garaaca waxaa keeni kara sababo kala duwan adrenalinineka degdega ah iyo isbedelka nafsaaniga ayaa sababi kara

Hadaba, qof walba oo isku arka wadna garaac ka duwan kii h**e ha isku sameeyo baaritaan caafimaad
Eray bixinta caafimaad ee wadna garaaca saaidkaa waxaa la yiraa ARRHYTHAMIA hadii aan la dhaqso la daawayna waxay sababtaa FAALIG.

Waa iga talo hadaa calaamadahaan isku aragto dhaqso isaga daawee.

6- QUFAC AAN JOOGSANAYN:

Qufaca joogtada ahi waa mid dhib badan, sidaas darteed qufac waqti dheer ku haya wuxuu tilmaami karaa wadna xanuun,

marka wadnuhu waayo dhiig ku filan wuxuu Saameeyn karaa Sambabada markaasna sababaa qufaca joogtada ah.

Hadii aad isku aragto qufac xaako wato fadlan midabka xaakada iska fiiri hadii ay cadaan iyo casuur (pink) tahay oo qufucuna badan yahay habeenkii markaa seexatid
waa calaamad muujinaysa in wadnaha lagaa haayo ee dhaqso isu daawee.

7-DHIDID BADAN OO QABOOW:

Dhididka qaboobi waa digniin jirku kuu soo diraayo inuu jiran yahay, jirku isagaa iska saxa kulaylka marka uu dhididaayo,
markaa aad dhidid joogto ah leedahay wadnaha ayaa saa’id u shaqaynaaya dhiig badan ayuuna halboowlayaasha u qaybinaayaa

Marka, qof walboo isku arka dhididka qaboow yuusan ka caga jiidin inuu dhaqtar aado, laakiin ogoow, dhididka badan makeeno wadna xanuun kaliya infakshanka,
kansarka,
neerfa xanuunka,
daawooyinka qaar iyo
istareeska ayaa iyaguna sababi kara.

8- LUGO BARARKA:

Lugo bararku, waa dhib iyo xanuun badan yihiin, hadii luguhu ku bararan yihiin waxaa laga yaabaa ineey wadna xanuun tahay
bararka caadiyan waa biyo jirka gala.

Lugaha iyo caguhuna waa meelaha ugu saamaynta badan waayo waxay aad uga fog yihiin wadnaha oo ah halka uu wareega dhiigu kasoo bilaawdo
sidaas darteed haduu kaa tegi waayo bararku ama uu sii kordhaayo dhaqtarka aad.

9- HURDO XUMO:

HURDO YARIDU ma aha cudur dhib leh waana la daaweeyn karaa laakiin, mar hadii hurdo yarida uu wadnuhu sababi karo waa inaan u qaadano ineey qatar tahay ooy xanuuno badan keeni karto.

Hadii aad waqti badan soo jeedo habeenkii markaa sariirta fuusho waa inaa si degdeg ah dhaqtar ula xiriirtaa inshallah,

Neeftoo kugu adkaata markaa seexatid waxay tilmaamaysaa in sambabada biyo kaaga jiraan
Xabadku hadii uu ku xanuunana waa wadnaha oo aad ku garaaca.

10- CIRID IYO AF XANUUN:

Cirid xanuunku ma aha xanuun halis ah laakiin hadii xanuunka afku uu bato waa Inaa Dantiiste u tagtaa waxayse badiyaa salka ku haysaa Wadna xanuun,

Bacteeriyada afku waxay sababi kartaa dhiig xinjiroow dadkuna badankood maba rumaysna in Caday la,aanta ilkaha iyo wadna xanuunku xiriir leeyihiin,

Sidaas darteed waa muhiim had iyo jeer inaa ilkahaaga caafimaadkooda ka taxadartid.

11- KHUURADA:

Ma jiro qof ogaan karo inuu markuu seexdo khuuriyo dadka kula jooga ayuun baa kuu sheega,
Eray bixinteeda caafimaad waxaa la dhahaa SLEEP APNEA.

Waana marka wadnuhu joojiyo garaaca wax yar Ka dibna dib u bilaabo garaacistii Marka ugu h**eeysa ee aad ogaato inaa Khuuro leedahay dhaqtarka la xiriir.

12- XANUUN GACMAHA IYO JIRKA QAYBTA SARE:

Marka ugu h**eeysa ee aad dareento xanuun jirka qaybtiisa sare ah ogoow in uu jiro cadaadis xaga dhiiga ah, waana biloowga wadna xanuun inkastoon la ogeeyn nuuca uu yahay wadna xanuunkaas waxay ku xiran tahay halka kaa xanuunaysa qaybaha sare ee jirka

Xanuunku waa u kala badan yahay jirka dhanka bidix inta badan 60%
Caadiyana dhanka midig 20%
Afka iyo dhabarkana 20%

Wadna xanuunka dumarku waa ka dhib badan yahay in la aqoonsado Halka looga badan yahay marka Ragga loo eego.

13- NEEFTA OO KUGU YARAATA:

Dad badan ayaa u haysta in neef qabatoonka uu sababo miisaankaaga oo bata si kastaba ha ahaatee taasi run ma aha,

Hadii ay neeftu kugu yaraato adigoon daal dareemayn macnuhu waa xanuun halis ah oo kugu soo socda ama wadna xanuun hadii tubooyinka hawada iyo xididada wadnaha aaneey toos u wada shaqaynaynin

sambabkuna hawo ku filan Heli waayo oo neefsan wayso barobaleem wadnaha ayaa jira.

14- XABAD XANUUN:

Xabad xanuunka waa calaamada ugu sareysa ee muujinaysa wadna xanuunka
Hadii xanuunka uu lasocdo Neef qabatin waa inaa taxadar saa’ida samaysaa oo dhaqtarka aadaa

Xanuunadu waa kala duwanaan karaan dareenka Xabadka oo olol iyo xanuun wata ayaa dhici kara
Hadii aad isku aragto oo aad hadana wax yar ka dib waydo xanuunkii

ogoow waa wadna xanuun dhaqso oo aad dhaqtarka u aado waa xalka koowaad.

15-DHAAWAC FURAN OO CAGAHA AH:

Waa in aad looga taxadaraa dhaawacyda lugaha hadii uu jirku kaligii daaweyn kari waayo Nabarka sababtoo ah waa halbawlayaasha dhiiga ee wadnaha midkood oo xirma AORTA

Aaqirkana sababi kara FAALIGA nooc kamid ah ISCHEMIA oo ah in dhiiga iyo oksijiintu gaari waayaan Nudayaasha taasoo sabata dhimasho xaalada ugu xunna waa in jirku dhaqaaqi waayo.

16- SUULASHA OO KU XANUUNA:

SUUL XANUUNKA maalmaha ugu h**eeya waxaa loo arkaa inuusan dhib lahayn balse hadii aad in cabaar ah nasato oo aadan xirnayn kabo kugu dhegan oo suul xanuunku kaa tegi waayo iyana waa in halbowlayaasha dhiiga wadnaha qaarkood xiran yihiin AORTOILIAC OCCLUSIVE

Waana calaamadaha ugu muhiimsan ee dhaqtarka ka saacida ogaanshaha iyo xaqiijinta xanuunkaada inuu yahay mid halis ah.

17-FEERA XANUUN:

Xabad xanuunka waxaa sababi kara dhawr waxyaabood tusaale gaaska soo rogmada REFLUX kadib Markaa cunto dufanku ku badan yahay balse hadii xabad xanuunku kaa tegi waayo u qaado inuu wadno xanuun kusoo wajahay

Ha sugin in xanuunku iskii isaga tago ee dhaqso isbitaalka u aad.

Waxyaabaha lagula tacaali karo wadna xanuunka ee dabiiciga ah waxaa ka mid ah
shaaha cagaaran iyo mushaarida SOOFp oo maalinti 3 ilaa 4 jeer aad ka cabto.

Hadaba casharka xiga aan idiin soo gudbiyo ugu yaraan

10 faaiido oo ay leeyihiin mushaarida SOOFp iyo shaaha cagaaran oo la cabo

24/11/2022

TAARIIKH KOOBAN IYO SOMALIYA. TALAADO 22/11/2022
Soo saare: cabdi cawil abukar cadde
Soomaaliya, oo ah waddan ku yaal qaybta bari, ee Geeska Afrika!
Somalia waa dalka bari ugu xiga dhul weynaha Afrika, wuxuuna ku yaalaa cidhifka Geeska Afrika.
Waxay ku fidsan tahay koonfurta bari ee dhulbarha dhanka waqooyi ilaa gacanka cadmeed waxayna ku fadhidaa dhul siyaasad ahaan muhiim ah oo u dhaxaysa Afrikada saxaraha ka hooseeya iyo wadamada Carabta iyo koonfur-galbeed ee Aasiya.
Magaalada caasimadda ah ee Muqdisho, waxa ay dhinaca waqooyi ka xigtaa dhul-baraha ee badweynta Hindiya.
Dadka asalka ahaa waxaa Islaamka soo gaarsiya soo-galooti carab ah oo yimid qiyaastii Qarnigii 7aad waxaana gobolka u talinayey qarniyo badan oo isku xigay boqortooyin farabadan iyaga oo u tartamayey awoodda.
Imaatinkii Gumeystaha reer Yurub dabayaaqadii Qarnigii 19-aad ayaa horseeday in Soomaaliya ay kala qaybsadaan Ingiriiska iyo Talyaaniga iyo faransiiska.
Xornimada iyo dib u midaynta laba gobol ayaa la helay 1960-kii, halka 3di kale ee gobol ay ku sii hareen gacanta gumaysiga ilaa haatana ay ku jiraan gacantii cadawga,
laakiin dawladdii la doortay ayaa la afgambiyay dhawr sano ka dib, kadib markii la dilay madaxwaynihii dalka dr cabdi rashiid cali sharma’arke AUN isagoo booqasho ku maraya gobolka sool magaalada laascaanood waxaana la dhisay nidaam kaligii-talis ah oo ay hogaaminayaan 25 askari oo ka tirsanaa ciidanka 19 milatari ahaa iyo 6 boolis ahaa.
21 sano oo ay talinayeen hogaankana uu u hayay kaligii taliye maxamed siyaad barre soomaaliya waxay heshay ciidan xoog leh iyo dhaqaale xaga xoolaha iyo beeraha ah waloow aysan ka faaiidaysan xeebta dheer ee 3000da km k badan, waxaa la dhisay wadooyin, warshado iskuulo, dekado garoomo diyaaradeed iyo kaabayaal dhaqaale oo badan.
Balse,dagaalki ay la gashay itoobiya iyo jabkii milateri ee ka soo gaaray ka dib, waxaa meesha ka baxay aaminaadii dawlada loo hayay kadib markii qabiilaysi iyo musuqmaasuq ku baahay dawladii tasina waxa sababtay 21 sano kadib taliskii xoog looga saaro caasimada 21 January 1991 kacdoon shacab oo uu hogaaminayay ururkii USC.
Kolkaas wixii ka danbeeyay, Soomaaliya waxay gashay dagaal sokeeye oo ay ku dhinteen nus milyan halka boqolaal kun oo kalena ku barakaceen,
Faragelin caalami ah iyo mid goboleed labaduba ilaa hada weey ka hirgelin waayeen dowlad hanata maamulka dalka, kadib marki ay ka kaceen kooxo islaami ah oo jihad doon ah sida xarakada la baxday al-shabaab mujaahidiin.
TAARIIKHDII H**E:
Cadaymaha qadiimiga ah waxay muujinayaan in Soomaaliya la deganaa ilaa ugu yaraan 3000 oo sano.
Dukumentiyada Masaarida ee waagaas waxay muujinayaan in dhulka Punt uu ahaa dhul ganacsi oo Masar ay ka qaadan jirtay beeyada,fooxa iyo maydiga, oo ay aad u isticmaali jireen maxbadyada faraaciinta masar waana sababta ay boqoradii XITSABSHUUT u soo booqatay dhulka soomaalida kuwaas oo mararka qaarkood ku tilmaami jiray 'dhulkii Ilaahyada'.
Dhulka soomaalidu degto laga soo bilaabo 1000 BCE wixii ka danbeeyay waxay ahaayeen dad Kuush oo ku hadli jiray noocyada kala duwan ee luqadda kush*tiga lahjadaheeda.
Waxayna ku xirayd hadba meesha ay ku nool yihiin, waxay ahaayeen dad dhaqda xoolaha noocyahooda kala duwan sida geel, ari iyo lo' si ay cunto u helaan, halka kuwa gobollada ugu liita ay ku noolaayeen ugaarsiga.
Masaaridii h**e (faraaciintii) ayaa gobolka usoo bandhigay badeecado ay ka mid yihiin qalabyada birta iyo dharka, oo lagu beddelanayo alaabta ceeriin sida malmalka iyo fooxa,
bulshooyinku waxay si weyn uga faa'iideysteen dhaqashada geela oo baahsanayd, laga soo bilaabo 500 CE, taasoo ka caawisay inay si wax soo saar leh uga faa'iidaystaan ciidda engegan ee koonfurta Soomaaliya.
Laga soo bilaabo qarnigii 7aad ee CE, muhaajiriin ka yimid Cumaan iyo xijaas oo maanta ka tirsan sacuudi careebiya waxay bilaabeen inay yimaadaan xeebta Bariga Afrika waxayna dadka Soomaalida ah usoo bandhigeen Islaamka markii ugu h**eysay.
Sannadkii 700, ayaa duullaan laga soo diray Hejaz, oo ka tirsan gobolka Sucuudiga ee maanta, si loo qabsado Muqdisho lkn waa ku guul daraysteen
Xiligaas wixii ka danbeeyay gudaha ayay u gudubtay diintu waxaana waday carab iyo beershiyaan (iiraan)
Waxa muddadaas sameeysmay Saldanado badan oo Islaami ah, kuwaas oo marar badan dagaal dhex maray.
Deegaannada xeebaha ah, gaar ahaan Muqdisho iyo Saylac, waxay noqdeen xarun ganacsi oo looga yimaado meelo fog fog sida Shiinaha iyo giriiga, waxayna ahaayeen meelaha ugu muhiimsan ee laga dhoofiyo ganacsiga fool-maroodiga ee gobolka.
Beelaha gudaha, sida Daarood iyo dir iyo hawiye
waxay ahaayeen gebi ahaanba reer guuraa, sannadkii dhawr jeer ayay alaabtoodii oo dhan ku xidhxidhi jireen owrta una guuri jireen meelo cusub si ay xoolahooda daaq iyo biyo ugu helaan.
Qarnigii 14-aad waxa uu bilow u ahaa colaada u dhaxaysa Muslimiinta iyo Kiristaanka Geeska Afrika.
Saldanada Ifat ama waxay ku dhawaaqday jihaad, ama dagaal barakeysan, oo ka dhan ah Xabashida Masiixiyiinta, ee ku taal Itoobiya casrigan.
Ifat waxa taageeray saldanada kale ee Muslimiinta, colaadda ka dhalatayna waxa ay socotay tobanaan sano ilaa ay Xabashidu ka adkaatay badhtamihii qarnigii 14-aad, taas oo gabi ahaanba baabi’isay Boqortooyadii Ifat.
Waxaase dib u soo cusboonaysiiyay ololihii ka dhanka ahaa Masiixiyiinta, oo ay heerkii ugu sarraysay gaartay xilligii qarnigii lix iyo tobnaad, ciidamadii Adal ee uu hogaaminayay AUN Imaam Axmed Gurey waxay qabsadeen inta badan dhulka buuraleyda Xabashida waxayna ka gudgeon harta TAANA ilaa ay ku qasbaan inay cunaan hilibka cayriin iyagoo ka baqaya hadii ay deb sh*taan in ciidamadii Saldanada Adal ay arkaan kadibna laayaan.
Xabashidu waxay 1542 jabisay ciidamadii Saldanada Adal kadib markii ay taageero ka heshay boortaqiiska waxayna dhaawac xun gaadhsiiyeen hogaamiyihii saldanada ADAL Axmed Gurey.AXMED IBRAAHIM QASAALI
Iska horimaadyo goosgoos ah oo u dhexeeya labada dhinac ayaa socday muddo tobanaan sano ah.
Qarnigii 16-aad waxa uu Bortuqiisku weeraray oo qabsaday magaaloyin badan oo dalka ah oo ku teedsanaa xeebaha Bariga Afrika, taas oo keentay in Saldanadii Ajuran ay xulufo la samaystaan dawladdii Cusmaaniyiinta si ay ula dagaallamaan balaadhinta Boortaqiisku.
Ololihii iskaashi ee loogu magac daray Somali-Ottoman ee 1580-aadkii ayaa Burtuqiisku ka eryay dhowr dekedood oo muhiim ah,
FG: Ma aha markii ugu h**eeysay ee TURKISOM la sameeyo waa 500 oo sano ka dib ayay soo laabatay
Geledi Sultanate waxay ka mid ahayd quwadihii ugu muhiimsanaa ee Soomaaliyeed ee soo ifbaxay qarnigii 19-aad.
1843 Yusuf Mahamud, Suldankii Geledi, wuxuu ciidamadiisa u horseeday deegaan diimeedka Baardheere Jamaca, ineey qabsadaan
Yusuf Mahamud waxaa lagu dilay iska horimaad dhexmaray isaga iyo beesha Biyamaal.
Wiilkiisa, Axmad Yuusuf, wuxuu sii waday boqortooyadii Geledi 30 sano oo kale ilaa isagana lagu dilay dagaal uu la galay Biyamaal.
Kala qaybsanaanta iyo xasillooni-darrada waxay ahaayeen astaamaha ugu cadcad ee burburin jiray awoodaha kala duwan ee Soomaaliya.
Kala qaybsanaantii ka dhex jirtay dhaqanka qaranka Soomaaliyeed waxay gacan ka geysatay fududaynta kala qaybinta gumaysiga gobolka intii lagu jiray loollankii Afrika dhamaadkii qarnigii 19-aad
Ingiriisku waxa uu u adeegsaday xulafadiisa Talyaaniga, si ay u caawiyaan ujeedada lagaga hortagayo fidinta Faransiiska.
Faransiisku wuxuu dano muhiim ah ka lahaa xeebaha geeska africa Heshiisyo dhowr ah ayaa dhex maray Ingiriiska iyo qabaa’ilka soomaalida, kuwaas oo u muuqday kuwo dammaanad-qaadaya madax-bannaanida Soomaalida, laakiin sidoo kale waxay ballan-qaadeen inaysan oggolaan doonin wax saamayn ah oo ay quwadaha shisheeye ku leeyihiin dhulkooda.
Laakiin ma fulin heshiiskaas.
xeebaha Soomaaliya.
Faransiiska iyo Ingiriiskuba waxay si degdeg ah u ballaadhiyeen saamayntoodii, 1888kii waxay ka wadahadleen heshiis ay xeebta waqooyi u qaybiyeen laba qaybood: wadanka maanta loo yaqaan Jabuuti wuxuu noqday maxmiyad Faransiis ah, aagga Barina wuxuu noqday maxmiyad In talyaani halka aaga galbeedna uu noqday maxmiyad ingiriis.
Dhanka kale, Talyaanigu waxa uu sheeganayey dhul gudaha ah oo uu ka haysto Ereteriya oo uu gumaysan jiray iyo qayb kale oo ku teedsan xeebta dhinaca bari ee dhulka soomaalida.
1892 kii Suldaankii Sansibaar waxa uu ogolaaday in uu Talyaanigu ku wareejiyo dhawr dekedood oo waaweyn, isaga oo ku adkeeyey in ay maamulaan gobolka oo dhan dhanka koonfureed
Saxiixa hab-maamuus qeexaya qaybaha kala duwan ee saamaynta ku lahaa iyo lacag kiro ama iib ahayd ayay kala saxiixdeen siciid barqash iyo talyaanigu
Taasina waxay u sahashay in Itoobiya oo awood gobolleed ku fadhida ay hunguriyeeyso sidi ay kordhin lahayd joogitaankeeda Soomaaliya, 1897dii waxaa la saxeexay heshiisyo dhawr ah oo qeexaya soohdimaha u dhexeeya dhulka soomaaliyeed ee gumaystuhu gacanta ku hayay iyo kan Itoobiya maamusho.

Gumeysiga Soomaaliya ee muddadaas wuxuu abuuray dib u dhac ka dhan ah ka bixitaanka reer Yurub ee Geeska Afrika.
Dhaqdhaqaaqii daraawiishta wuxuu ka dhashay rabitaankaas ah in laga saaro gumaystayaashii oo meesha laga saaro sababo la xiriira saamaynta ay ku leeyihiin arrimaha diinta iyo dhaqanka.
Hogaamiyihii Dhaqdhaqaaqa Darwiishta Sheekh Maxamed Cabdille Xasan, waxa uu damcay in uu ururiyo ciidan uu dhul kaga qabsado Ingiriiska, Talyaaniga iyo Xabashida, una sameeyo dawlad Islaami ah.
Sannadkii 1900-kii said maxamed cabdulle xasan waxa uu soo ururiyay tiro aad u tiro badan oo taabacsan, waxana uu ahaa mid aad u xooggan oo uu ku bilaabi lahaa weerarro ay ku qaadaan xerooyinka Xabashida.
Waxa uu ku magac dheeraa (wadaadkii waalaa) Ciidanku waxa uu ku guul daraystay in uu wax saamayn ah ku yeesho daraawiishta, 1904tii waxa la jabiyay dhawr duullaan oo kale oo uu Ingiriisku horkacayay, taas oo ceeb ku noqotay maamulkii gumaysiga, balse waxa ay sidoo kale hoos u dhigeen awoodii ciidamadii sayid maxamed.
Sidaa awgeed, sayidku waxa uu ka xaajooday heshiis nabadeed oo isaga iyo xertiisa siinaya qayb ka mid ah dhul xeebeedka maxmiyadda Talyaaniga, kaas oo ay ka soo dhiseen ‘nooc ka mid ah dawlad-goboleed yar’.
muddo ayaa nabad aan fiicneyn la joogay, in kasta oo awoodda reer Yurub ay sii waday in la wiiqo halgankii wadaadka (Mad Mullah).
Sannadkii 1909kii ayaa sayidku waxa warqad u soo diray Sayid Muxammad Saalix oo madax u ahaa amiirka dariiqda Saalixiyada, kaas oo sayidka ku canaantay ku xad-gudbigii Shareecada Islaamka ee uu sheegay.
Si kastaba ha ahaatee, sannadkii xigay, Ingiriisku wuxuu go'aansaday inuu ka baxo gudaha si uu xoogga u saaro gobollada xeebta, taas oo fursad u siisay Daraawiishta inay awooddooda ku ballaariyaan gudaha taas oo sababtay in ay dagaal la galaan qabaa'ilka kale.
Bilawgii dagaalkii koowaad ee aduunka waxa ay hoos u dhigtay awoodii Ingiriiska ee uu kula dagaalami lahaa ololihii Daraawiishta.
Horaantii 1920kii ayay ahayd markii Daraawiishta ay is hortaag ku sameeyeen ciidan aad u tiro badan oo Ingiriis ah, kuwaas oo ay ku jireen koox diyaarado ah. Ciidankii daraawiishta aad baa loo jebiyay, sayidkana waxa lagu qasbay in uu la baxsado kuwii badbaaday, Ingiriiskuna waa daba socday.
Sannadkii xigay Daraawiishbadan ayaa u dhintay cudurro iyo macaluul, sayidkuna wuxuu aakhirkii u dhintay xanuunka duumada.
Inkasta oo dhaqdhaqaaqa Daraawiishta uu ku dhammaaday dhimashadiisa, sayid maxamed hadana guulaha ay gaareen shisheeyaha qalabka fiican oo ay wateen ayaa sababay bubuka ciidamadii 20ka sano hortaagnaa ee Daraawiishta ciidamaas oo taariikhdu ku sheegto kuwii ugu awooda iyo waqtiga dheeraa ee uu wajaho gumaysiga ingiriisku taasoo ka dhigtay sayidka ay taariikhda baal dahab ka galay iskuulada geeska afrikana lagu dhigo taariikhdiisii halganka.
Burburkii dawladii Daraawiishta ka dib, Talyaanigu waxa uu damcay in uu awoodiisa ku fidiyo Soomaaliya, balse waxa uu la kulmay iska caabin adag oo ay kala kulmeen beelo iyo qabiilo badan oo deegaanka ah oo uu hogaaminayay SH XASAN BARSAME.
Saamaynta sii kordhaysay ee Faashiistadu ku lahayd siyaasadda Talyaanigu waxa ay ka hirgashay Soomaaliya iyada oo si weyn loo kala saaray ‘dadka u dhashay’ iyo kuwii Talyaanigu gumaysan jiray.
Sannadkii 1934-kii, ciidammada Talyaanigu waxay duullaan ku qaadeen oo qabsadeen Itoobiya oo ay soomaalida deris yihiin, taas oo muddo dheer u hanqal taagaysay dhul ay gumaysato.
Bilawgii dagaalkii labaad ee aduunka Talyaanigu waxa kale oo uu Ingiriiska ka saaray maxmiyaddoodii Somaliland oo uu mideeyey geyigaas, isaga oo abuuray ‘Italian African Empire’ boqortooyada Talyaaniga ee afrika oo muddo gaaban jiray.
Soomaaliya iyo gobolka oo dhan waxaa dib u galeen gacantii Ingiriiska 1941kii kadib markii talaaniga la jebiyay.
XORNIMADA:
Dhammaadkii dagaalkii labaad ee aduunka ka dib, xaaladaha Soomaaliya waxay ahaayeen kuwo wanaagsan oo waxaa soo ifbaxay dhaqdhaqaaq xornimo-doon oo wadani ah casrina ah.
Waxaa jiray dhowr sababood oo kala ahaa.
Dib-u-dejintii askarta Soomaaliyeed ee ka soo laabtay dagaalkii 2aad ee aduunka
Iyo korodhka dadka ee magaalooyinka waxay gacan ka geysteen abuurista wacyi-gelin siyaasadeed oo cusub iyo ku qanacsanaan la'aan joogitaanka gumeysiga.
Fikrada 'Soomaali wayn' xor ah ayaa abuurtay xamaasad balaadhin oo Talyaanigu sameeyay isagoo ku xumaynaya Ingiriiska
Talyaanigu waxay sidoo kale ku dhiirri-geliyeen Soomaalida inay u dagaalamaan sidii ay u heli lahaayeen Qaran Soomaaliyeed oo dhan oo ka gudba xuduudihii uu gumaystayaashu soo rogay.
iyo Somali National League 1948. Si kastaba ha ahaatee, rajadii laga qabay in la helo qaran Soomaaliyeed oo midaysan ayaa dhabar jab ku noqotay 1950kii markii Qaramada Midoobay ay Talyaanigu siisay 10 sano oo xornimo gaarsiin ah goobihii uu gumaysan jiray ee Soomaaliya, iyadoo Ingiriisku uu sii haysanayo maxmiyaddiisii, taas oo kala qaybisay
Wadanka mar kale.
Maamulkii Talyaaniga waxaa looga baahnaa inuu ‘kor u qaado horumarinta hay’adaha siyaasadda ee xorta ah’, sidaa darteed Soomaalidu aragti ahaan waxay heleen fursad weyn oo ay kaga qayb qaadan karaan maamulidda dalkooda, marka loo eego waqti kasta oo ay gumaysigu ku jireen.
Tani waxay faa'iido u ahayd in Soomaalida qaarkeed la siiyo khibrad dawladnimo, laakiin dib u soo celinta maamulka Talyaanigu waxay ahayd mid aad u culus oo lala beegsaday waddaniyiin isku dayay inay wiiqaan mucaaradnimada Taliyaaniga.
Saamaynta Soomaalidu ku leedahay dawladnimada ayaa si tartiib tartiib ah u korodhay tobankii sano ee la soo dhaafay, iyadoo ay caawisay in la xaddido joogitaanka Talyaaniga oo laga dhigay 10 sano, laakiin Maxmiyadii Ingiriiska, oo aan waqti k**a dambays ah loo qaban xornimada, horumarku wuxuu ahaa gaabis ahaa.
Franch Somaliland oo maanta loo yaqaanno Jabuuti, waxa la qabtay sannadkii 1958-kii, si loo go’aamiyo in gobolku ku biiri doono Soomaali madax-bannaan iyo in kale, balse dadweynaha ayaa la yiri kala doorta, waxayna ahayd doorasho been ah waxayna Faransiisku sheegeen in Jabuuti dooratay inay sii ahaadaan dawlad gaar ah, oo ku xidhan Faransiiska.

Maxmiyadii Talyaaniga koofurta iyo Maxmiyadii Ingriiska waqooyiga labaduba waxay xornimada qaateen 1960kii, waxayna u midoobeen inay dhisaan Jamhuuriyadda Soomaaliya.
Labadan gole ee sharci dejinta ayaa xukuumad cusub ku soo dhisay Muqdisho oo uu madax ka ahaa Aadan Cabdulle Cismaan oo noqday Madaxweynihii ugu horreeyay ee dalka Soomaaliya.
Dastuur cusub ayaa lagu ansixiyay afti dadweyne sanadka xigay
In kasta oo ay Soomaaliya ugu dambayntii xornimada ka qaadatay gumaystihii, haddana qarankii la dhisay ayaa waxaa soo wajahay dhibaatooyin badan.
Furaha kuwaas waxaa ka mid ahaa khilaafkii u dhexeeyay qaab-dhismeedka dawladda dhexe ee la sameeyay xorriyadda ka dib iyo 'dabeecadda aadka loo baahiyey ee hay'adaha siyaasadeed ee Soomaalida'.
dhibaatooyinkii ay Jamhuuriyaddu soo wajahday 1960-kii.

Halgankii Soomaaliyeed kuma ekaan dhismihii Jamhuuriyaddii Soomaaliya.
Dawladdu waxay sii waday inay raadiso midaynta dhammaan gobollada Soomaalida, oo ay ku jiraan kuwii ku hadhay gumaysigii shisheeye ee Faransiiska,Itoobiya iyo Waqooyiga Kenya.
Xiddigta shanta gees leh ee xudunta u ah calanka qaranka waxaa loo sameeyay in ay matasho saddexdan goobood, iyadoo ay barbar socoto labadii h**e ee ku midoobay dowlad goboleedka cusub.
Raadinta aayo ka tashiga gobolladaas ayaa sababay khilaaf soo kala dhexgalay Soomaaliya iyo Itoobiya.
iyo Soomaaliya iyo Ingiriiska, kuwaas oo diiday inay tixgeliyaan rabitaanka Soomaalida ku nool Waqooyiga Kenya.
Waxa kale oo ay dhaawacday meeqaamkii ay Soomaaliya ku lahayd waddamada Afrika ee heerkii ugu sarreeyey ee Pan-Africanism-ka, taas oo Kenya iyo Itoobiya ay door muhiim ah ku lahaayeen.
1967-dii waxaa la doortay Madaxweyne cusub, Cabdirashiid Cali Sharmaarke oo ka tirsanaa xisbigii SYL, wuxuuna soo dhisay dowlad cusub oo uu ra’iisal wasaare ka ahaa Maxamed Xaaji Ibraahim Cigaal.
Waxay qaadeen hab cusub, iyaga oo aan xoogga la saarin ajandaha gardarada ay dawladaha caalamku u haysteen ee soomali wayn mid ah xorna ah, taa beddelkeedana waxay doonayeen inay hagaajiyaan xiriirka dalalka deriska la ah Soomaaliya.
In kasta oo ay tani xoogaa guul ah gaartay, siyaasaddu waxay ahayd mid aan la jeclayn meelaha qaar waxaana loo arkayay inay tahay wax-qabad la’aan.
Markii xisbigii SYL uu ku guuleystay hal kursi mooyaane doorashadii 1969kii oo uu si hufan u noqday hal xisbi, mucaaradkii ka soo horjeeday dowladnimada oo sii kordheysa ayaa noqday mid aad u xag jir ah.
21-October 1969-kii Madaxweyne Shermaarke waxaa dilay ilaaladiisa, usbuuc ka dibna waxaa dowladda lagu qabsaday afgambi militari.
Masuuliyiintii waa la xidhay, Dastuurkii waa la laalay, Xisbiyadii siyaasadda waa la mamnuucay, waxaana la dhisay Gole Sare oo Kacaan milateri ah
Taliyihii Ciidanka Xoogga dalka Soomaaliyeed General Maxamed Siyaad Barre, ayaa ku dhawaaqay inuu yahay Madaxweynaha iyo madaxa Golaha Sare ee Kacaanka cusub.

Hoos waxaa ku xusan liiska xubnihii Golahi Sare Kacaanka Soomaaliya February1970:
1-Sareeye gaas. Maxamed Siyaad Barre(daarood)
Ku xigeenada
2-Sareeye gaas, maxamuud caynaanshe kediye (dir)
3-Sareeye gaas. Jaamac Cali qoorsheel(dir)
XUBNAHA:
4-Gaashaanle dhexe, Salaad Gabeyre Kediye(hawiye)
5-Gaashaanle dhexe, maxamed cali Samatar(tumaal beesha 5aad)
6-Sareeye guuto, xuseen Kulmiye Afrax(hawiye)
7-Gaashaanle dhexe, Axmed maxamuud cadde(hawiye)
8-Dhamme, cabdalle maxamed faadil(carab B.5aad)
9-Gaashaanledhexe.cali mataan xaashi(daarood)
10-Dhamme. Axmed xassan Muuse(hawiye)
11-Gaashaanle , Maxamed sheekh cusmaan maykaal(hawiye)
12-Gaashaanle. Ismaaciil cali abokor(dir)
13-Gaashaanle Maxamed cali Shire(daarood)
14-Gaashaanle. Axmed saleebaan dafle(daarood)
15-Gaashaanle maxamuud geele yuusuf(daarood)
16-Gaashaanle faarax wacays duulle(dir)
17-Dhamme . Mouse rabiile good(dir)
18-Dhame Axmad maxamuud yuusuf(hawiye)
19-Kabtan. Maxamed cumar jees(daarood)
20-Sadex xidigle. Cusmaan maxamed jeelle(hawiye)
21-Kabtan . Cabdi warsame isaaq.(dir)
22-Dhamme cabdirisaaq maxamud abubakar(daarood)
23-Dhame. Cabdulqaadir xaaji maxamuud (Daarood)
Labada kale magacooda ma helin
Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya.
In kasta oo dawladdii millatarigu ay sii wadday siyaasaddii soomali wayn ee maamulkii rayidka ahaa, haddana waxa ay ku kala soocday iyada oo qaadatay barnaamij qaran oo ay ugu magac dartay ‘hanti-wadaaga cilmiga ku dhisan – oo ay weheliso cambaarayn xooggan oo qabyaaladda ah.
Siyaad Barre waxa uu ka shaqeeyay in uu isu muujiyo in uu yahay nin dadka ka mid ah, waxa uuna awooday in uu soo saaro nooc ka mid ah urur siyaasadeed oo uu ku tilmaami jiray in uu yahay hoggaamiyihii guusha u horseeday kacdoonka dadweynaha
Dawladdii Soomaaliya waxay noqotay mid sii xoogaysata oo keli-talis ah, ka dib markii ay ciidanku awooddoodii sii adkeeyeen.
Waxaa la soo bandhigay barnaamijyo si degdeg ah loogu wanaajinayo akhris-qoraalka iyo caafimaadka dadweynaha, lagana gaaray guulo, balse waxaa la soo gaabiyay si xun weliba 7 sano gudahood.
Siyaasadda arrimaha dibadda ee Soomaaliya ee dowladdii Siyaad Barre waxay diiradda saareysay sidii ay dib u midoobi lahaayeen dhammaan gobollada Soomaaliyeed, waxaana hoggaanka loo diyaariyay inuu ka gudbo diblomaasiyadda si taas loo gaaro.
Talisku waxa lagu qasbay in uu ka tanaasulo sheegashadii Jabuuti ee xornimada cusub 1977-kii, ka dib markii dalku si aqlabiyad ah ugu codeeyay in uu ka go'o Soomaaliya, laakiin waxaa weli go'aansan in gobolka soomaali galbeed dib looga soo celiyo Itoobiya.
Muqdisho waxa ay taageertay Jabhadda Xoraynta Soomaali Galbeed
(WSLF), kuwaas oo u dagaalamayey sidii Itoobiya looga saari lahaa dhulka Soomaalida.
Jabhadda WSLF waxay ku guulaysatay inay jebiso ciidammadii xabashida oo ay ka saarto gobolka, taas oo keentay in shacbiyad aad u wayn u yeelato taliskii Siyaad.
raynrayntu muddo gaaban ayay ahayd, hase ahaatee, sannadkii xigay ayay Xabashida oo taageero ka helaysa Ruushka iyo Kuuba ay dib ugu soo rogaal celiyeen Soomaali Galbeed, iyagoo bahdilay dawladdii Muqdisho.
Qaxooti gaaraya 1.5 milyan ayaa kasoo qaxay dhulkii Soomaali galbeed sanadkii 1981-kii, taasoo ka dhigan qiyaastii 40 boqolkiiba tirada guud ee dadweynaha waxayna cadaadis weyn saartay dhaqaalihii Soomaaliya ee markii h**eba la halgamayay.
Jabkaas kasoo gaaray dagaalki ay itoobiya la gashay waxa uu dhaawac weyn u geystay awoodii dawladdii maxamed siyaad barre, waxaana si degdeg ah u dhacay isku daygii afgambi ee ay sameeyeen koox saraakiil ciidan ah balse lagu guulaysan waana la qabqabtay saraakiishii hor kacaysay afgambiga waana la toogtay halka qaar kalena xabsiyada laga buuxiyay, taas oo muujinaysay kala qaybsanaan xooggan oo ka dhex taagnayd ciidanka millateriga jabkii ka dib.
Jabhadda Dimuqraadiga Badbaadada Soomaaliyeed (SSDF) oo ay weheliyaan Dhaqdhaqaaqa Waddaniga Soomaaliyeed (SNM) oo ay taageerayaan hoggaanka Itoobiya, waxay 1980-aadkii iska caabin hubaysan kala hortageen dawladdii Muqdisho Hasa ahaatee, wuu ka adkaaday labadaba.

1988-kii Soomaaliya iyo Itoobiya waxay kala saxiixdeen heshiis nabadeed, taasoo soo afjartay taageeradii ay midba midka kale u fidinayeen mucaaradka.
Taasi waxay ka dhigtay xagjir SNM oo ka baqayey cawaaqib xumada ka iman karta taliskii Siyaad oo aan gacan la siin.
Sidaa darteed waxay bilaabeen olole ay ku qaadeen saldhigyo ciidan oo ku yaalla Waqooyiga Soomaaliya.
Taliskii wuxuu si bahalnimo ah uga jawaabay, isla markiiba Soomaaliya waxaa ka dhacay dagaal sokeeye oo ba'an oo galaaftay nolosha boqolaal kun oo qaxooti ah kadib markuu diyaarado uu kasoo kiraystay koonfurta Afrika uu ku duqeeyay dadkii shacabka ahaa ee waqooyiga.
Burburkii dawladii dhexe iyo faragelintii shisheeye
1991kii ciidamadii Siyaad waxa wiiqay jabhadii SNM ee waqooyiga kadib markii ciidamadii dawlada ay ka biya diideen la dagaalanka shacabka
Mucaaradnimada maamulkaas waxaa xoojiyey ururkii markaas uun la aas aasay oo la oran jiray United Somali Congress (USC) ee uu madaxda ka ahaa Jeneral Caydiid oo u badnaa beesha Hawiye.
USC waxay weerartay Muqdisho, oo meesha ka saartay taliskii, waxayna Siyaad iyo taageerayaashiisa ku khasbeen inay cararaan.
Koox ka tirsan USC, oo ka koobnayd inta badan Abgaal, ayaa dawlad ku meel gaadh ah ka dhistay magaalada, halka Caydiid uu ku mashquulsan yahay daba-galka Siyaad.
Tani waxay caasimadda u kala qaybisay qaab qabiil, taasoo sababtay rabshado baahsan, waxayna hoos u dhigtay rajadii wadanka waxayna gelisay xaalad fawdo ah.
Siyaad Barre waxa uu sii waday dagaalka ilaa uu ka geeriyooday 1995kii, isaga oo ku tiirsanaa taageerada beeshiisa ee Daarood.
Xaaladda magaalada Muqdisho ayaa ahayd mid laga dheehan karay guud ahaan dalka, iyadoo dad badan oo Soomaaliyeed ay doonayeen inay ku badbaadiyaan qabiilka.
Kuwii reer woqooyigu gaar ahaan beesha isaaq waxay ahaayeen kuwo aan kalsooni ku qabin koonfurta, taageeradii shacbigu u hiiliyeen gooni-isu-taagga ayaa keentay in SNM ay ku dhawaaqdo in gobolku ka baxayo Jamhuuriyaddii Soomaaliya, oo ay samaysatay qaran gaar ah oo la yidhaahdo Jamhuuriyadda Somaliland 18kii May 1991
Soomaaliya waxay hadda dib ugu laabatay labadii dhul ee gumaystaha joogay xornimada ka hor, oo ay ka talinayeen laba dawladood oo midkoodna midka kale aqoonsanayn.
Qalalaasihii hareeyay Soomaaliya dabayaaqadii 1990-aadkii ayaa saameyn xun ku yeelatay dadka iyo dalkaba.
Colaadda dhiiga badan ku daatay, oo ay weheliso macaluul ba'an, waxay abuurtay masiibo bini'aadantinimo oo ay ku dhinteen ku dhawaad nus malyuun Soomaali ah.
Xaaladda degdegga ah waxaa ka sii darnaa qabsashadii gar-gaarka caalamiga ah ee kooxaha qabaa'ilka.
Culayska xaaladdu waxa ay jawaab ka bixisay beesha caalamka.
24-kii Abriil 1992-kii UN-tu waxay aasaastay howlgal, UNISOM, si ay u ilaaliso gaarsiinta gargaarka iyadoo Sebtembar ay dirtay ciidan gaaraya 3500 oo nabad ilaalin ah.
Tani waxay noqotay mid aan ku filnayn sidaas darteed hawlgal dheeraad ah, oo loo yaqaan UNITAF, ayaa la bilaabay oo ka kooban 37,000 oo shaqaale ah, iyo 26,000 ciidamo Maraykan ah
Iyadoo loo xilsaaray samaynta jawi ammaan ah oo lagu gaarsiinayo gargaarka, qulqulka ciidamada Qaramada Midoobay ee hubaysan ayaa si degdeg ah u horseeday in la qabsado dhammaan xarumaha gargaarka ee waaweyn waxayna suurtagelisay in si wax ku ool ah loo qaybiyo sahayda bani'aadamnimada.
xabbad-joojin dhexmartay dagaal-yahannadii waaweynaa ee Soomaaliya ayay ku ballan-qaadeen inay 'hubka ka dhigista dhammaystiran samaynayaan taas oo siisay ciidammada Qaramada Midoobay amar xooggan si ay u fuliyaan heshiiska.
degenaasho ka dhalatay xabad joojinta ayaa ahayd mid muddo kooban socotay, iyadoo heshiiska uu ahaa mid si joogta ah loo burburiniyay, hubkiina uu weli gaarayay dhinacyadii dagaalamayay.
Weerar lagu qaaday ciidamada nabad ilaalinta ee Pakistan, oo ay ku dhinteen 25 qof, ayaa loo aaneynayaa ciidamada General Caydiid, waxayna taasi keentay in UNOSOM II ay ka jawaabto qaab militari.
faragelinta caalamiga ah.
3di octobar 1993 Markii dhowr diyaaradood oo Helicopter ah oo Maraykanku leeyahay la soo riday iyagoo isku dayayey inay qabtaan Caydiid, waxaa meesha ka baxay xamaasadii reer galbeedka ee UNOSOM II, waxaana laga saaray ciidamadii Maraykanka sannadkii xigay.
Ciidamada Qaramada Midoobay ee soo haray, oo ka koobnaa nabad ilaaliyayaal ka kala socday dalalka dunida saddexaad ka dib markii ay ka baxeen ciidamadii Faransiiska, Belgian iyo Talyaanigu, waxay sii wateen hawshooda ilaa 1995-kii markii la soo afjaray UNOSOM II, lana kala diray ciidamadii nabad ilaalinta.
Kadib bixitaanka ciidamada caalamiga.
Soomaaliya ayaa mar kale dib ugu soo laabatay colaad baahsan oo ku salaysan qaab qabiil, oo aysan ka dhowayn dawlad shaqaynaysa ka hor intii aanay UN-ta iman.
Tani waxay sii socotay inta ka hartay 1990-meeyadii.
Somaliland waxay si weyn uga badbaadday colaaddii ugu xumayd, in kasta oo ay UN-tu ka maqan tahay
Horumarkii yaraa ee lasameeyay 2000 kadib
Inta badan horumarada siyaasadeed ee Soomaaliya ka dhacay tan iyo 2000 waxay la xiriiraan isku dayo lagu dhisayo dowlad shaqeyneysa.Qorshaha nabadeed, oo uu lahaa madaxweynaha Jabuut Mudane ismaaciil cumar geelle, ayaa la bilaabay 2000, waxaana la abuuray dowlad Qaran oo ku meel gaar ah, oo matalaada qabiilka lagu hubiyay qoondo 4.5 waxaana madaxweyne ka noqday Dr cabdi qaasim salaad xasan.
Inkastoo beesha caalamku ay taageertay dowladda, haddana wax saameyn ah kuma yeelan dhacdooyinkii Soomaaliya oo waa burburtay 2sano kadib
Waxaa lagu bedelay maamul kale oo beesha caalamku taageerto, dowladdii KMG ah ee lagu soo dhisay Kenya, dibna ugu soo laabatay Soomaaliya 2005, waxay taageero dhaqaale ka heshay EU iyo UN, oo ku dhawaaqay inay tahay dowladda sharciga ah ee Soomaaliya.
Kobaca Midowga Maxaakiimta Islaamiga ah (ICU) ayaa caqabad weyn ku noqday dowladda KMG ah
Iyo cadaawadda ay shacabka Soomaaliyeed u qabaan dawladii cabdulaahi yuusuf ayaa suuragelin waysay ineey xamar ku shaqayso ilaa ciidamadii itoobiya ay xoog ku dejiyeen villa somalia
Laga soo bilaabo, iscasilaadii kornayl cabdulaahi yuusuf, koox dabacsan oo Maxk**adaha Shareecada ah oo uu hogaaminayaysh, shariif sh, Axmad ayaa soo baxday,
Laakiin qayb maxaakiimta Islaamiga ka mid ahayd oo la baxday shabaab almujaahidiin waxay si degdeg ah u noqdeen maleeshiyaad Islaami ah oo awood leh oo 2006dii gacanta ku hayay inta badan Koonfurta Soomaaliya.
Kooxdu waxay soo jiidatay Soomaali badan, kadib markii ay Islaamnimada ku biirisay rabitaan xooggan oo ay shacabku u qabaan sharciga iyo kala dambeynta diinta islaamka, waxayna soo bandhigeen caqabad hortaagan hoggaanka qabqablayaasha musuqmaasuqa.
Hogaamiyayaashi muqdisho ayaa ku midoobay argagixso la dirir (ARPCT), oo ahaa isbahaysi uu Maraykanku taageeray oo ka kooban qabqablayaal iyo ganacsato ayay awoodeen ciidamdii maxaakiimta ineey ka adkaadaan qabqablayaashii 15 sano dhibka ku hayay shacabka muqdisho, caqabadna ku ahaa dawlad dalka ka hanaqaada, dibna u soo celiyaan nidaamkii caasimadii ay dagaalladu aafeeyeen dibna waxay u fureen garoonkii diyaaradaha iyo dekadii muqdisho oo xirnayd tan iyo bixitaankii UNISOM 2 1995tii.
Maxaakiimta oo ay taageerto Ereteriya oo uu madax ka yahay Shariif Sheekh Axmed, waxay soo bandhigeen caqabad toos ah oo ku wajahan badbaadada DKMG ah ee aan shaqaynayn.
Tani waxay khusaysay Itoobiya iyo Maraykanka oo u arkay MMI inay yihiin koox argagixisa, waxayna bilaabeen inay gargaar u fidiyaan DFKMG.
Islaamiyiinta ayaa ka jawaab celiyay baaqa jihaad caalami ah oo ka dhan ah madaxda Itoobiya, taasoo sii kicisay cabsida ay Itoobiya ka qabto xaaladda xuduudka.
Dhamaadkii 2006dii ciidamada Itoobiya waxay si xoog ah ugu soo qulqulayeen Soomaaliya, iyagoo taageero ka helayay duqeymaha cirka ee Mareykanka iyo Itoobiya, si ay u xoojiyaan ciidamada TFG-da.
Isbaheysigaasi wuxuu ku guuleystay in Muqdisho la wareego oo ay Maxaakiimta ku khasbaan in ay dib ugu gurtaan meel fog oo Koonfurta Soomaaliya ah.
Dagaalyahanadii Maxaakiimta ee soo haray ayaa si xun loogu jabiyay magaalada Raskombooni,
Hasa yeeshee, laguma guulaysan in dalka laga saaro ilaa hadda, waxayna xoog ku leeyihiin bartamaha iyo koofurta somalia,
2012kii, Somalia waxay ka baxday kumeel gaarkii, waxayna noqotay dowlad rasmi ah oo lagu doortay dalka gudihiisa, waxaana madaxweyne ka noqday Xasan sh. Maxamud oo ka yimid bulshada rayidka ah siyaasadana aan ku ahayn,
5sano kadib, madaxweyne xasan waxaa cod 70% kaga adkaaday raisal wasaare h**e ahna diaspora kayimid USA buffalo, maxamed cabdulaahi farmaajo.
Farmaajo wuxuu raisal wasaare u magacaabay agaasimihii som-gas oil company iyo madaxii h**e ee NRC oo reer Norway ahaa XASAN CALI QAYRE.
Qayre wuxuu ahaa wasiirkii koowaad ee ugu waqtiga dheeraa burburki kadib, waxay sheegeen dadka siyaasada Soomaaliya u dhuun daloola inuu wax badan ka qabtay musuqii baahsanaa ee ka jiray laamaha dawlada madaxweyne farmaajana waxaa lagu amaanaa inuu u madax baneeyay howsha xaafiiskiisa 78%
Si kastaba ha ahaatee, kadib marki madaxweyne farmaajo quud dareeyay inuu ku darsado 2 sano ayuu kabiya diiday mr qayre maadaama isaga qudhiisa doonayay inuu isu sharaxo madaxweyne taasoo keentay in si sharci darro ah ay kaga qaadaan baarlamaankii soomaliaya mudo 7 daqiiqo ah ajanda la,aan,
nasiib wanaagna mr qaye waa aqbalay isagoo saxaafada u sheegay inaan sharci xilka lagaga qaadin balse uu wadanka u turayo wuxuuna muujiyay bisayl siyaasadeed.
4sano iyo hal sano oo loogu daray talaabo uma qaadin dhanka amniga, waloow uu yareeyay musuqii baahsanaa hadana weli waa jiraa sida ay xaqiijisay hayada dabagalka musuqmasuqa,
15ki may 2022, waxaa dib loo doortay mudane Xasan sh. Maxamuud,
Isagoo ka faaiidaysanaya kacdoon shacab oo ka bilaawday hiiraan ayuu iclaamiyay dagaal ka dhan ah al- Shabaabka wuxuuna gaaray guulo below ah laakiin lama oga halka uu ku danbayn doono guul iyo guul daro.
Wuxuuna madaxa xukuumada u magacaabay saaxiibkiis Xamsa cabdi aar oo ay kawada tiran yihiin xisbiga UBD ee uu hogaamiyo xasan sheekh,
Isna wuxuu soo dhisay xukuumad u badan saaxiibadiisa siyaasada iyo xubno ka tirsan xisbiga UBD taasina waxay sababtay in qabaa’ilka qarkiis ku kacaan madaxweyne Xasan oo ay ugu cuslaayeen qabiilka madaxweynuhu ka dhashay waloow mar danbe la xaliayay.
Waxaana durba bilowday shaki ah in madaxweyne Xasan oo 75% qaatay shaqadi wasiirka koowaad lama oga in Xamsa ku qanacsan yahay qaabka madaxwenahiisu howsha u wado waase la arki doonaa sanadka cusub 2023da.
Isha warka: cabdi cawil Abukar