26/05/2026
Waa duhur Talaado ah, cadceeduna waxay si toos ah u dhalaalinayaaa Banka barakaysan ee Carafo, halkaas oo ay isugu tageen ku dhowaad laba milyan oo qof oo ka kala yimid dacalada dunida. Waa maalin weyn oo xambaarsan miisaan rabaani ah, waana halka ay ku kulmeen malaayiin qalbiyo ah oo dhammaantood hal ujeedo leh, taas oo ah in ay helaan dambi-dhaaf iyo naxariista Eebbe. Jawiga maanta ka jira Carafo ma aha mid la barbardhigi karo kulan kasta oo kale oo ka dhaca caalamka, waayo waa goob ay ku kulmeen ruuxda, iimaanka iyo dhabar-adaygga aadanaha.
Saakay markii ay waagu beryay, xujaydu waxay u jarmaadeen dhankan Carafo iyagoo wata dareen iyo xamaasad aan la qiyaasi karin, iyagoo ka soo kalahay teendhooyinkii Mina. Waxaa halkan ka dhex muuqda waayeel noloshooda oo dhan ku riyoonayay maalin ay halkaan yimaadaan, kuwaas oo maanta indhahooda ay ka qubanayso ilmo farxad iyo khushuuc isugu jirta. Fursaddan dahabiga ah ee ay maanta heystaan waa mid ay sanado badan u soo dhabar-adaygeen, waana maanta maalintii ay ballantu ahayd inay hor istaagaan Rabbigooda weyn.
Daqiiqado ka hor, waxaa laga soo gaddoomay Masjidka Namirah, halkaas oo uu Sheekh Cali Bin Cabdiraxmaan Al-Xudeyfi ka jeediyay khudbad taariikhi ah oo taabatay qalbiyada malaayiin muslimiin ah. Waxaa si gaar ah qalbigeenna u qaboojiyay in khudbaddaas loogu tarjumayay luqado badan oo uu ka mid yahay Af-keena hooyo ee Soomaaliga, taas oo muujinaysa muhiimadda ay leedahay in fariinta diinta loo gaadhsiiyo dadka luqad kasta oo ay ku hadlaan. Ka dib markii la gutay salaadaha duhurka iyo casirka oo la isku daray, xujaydu waxay hadda u taagan yihiin baryada iyo weyddiisashada Rabbigood iyagoo gacmaha kor u haya.
Waa goob ay isugu tageen dad marti iyo magan u ah Alle deeqsi ah, iyadoo qof kastaa uu halkan la yimid culayskii uu soo xambaarsanaa ee dunuubta iyo dhibaatooyinka nolosha. Gacmaha ayaa kor loo taagay, wajiyadana waxaa ka muuqda khushuuc buuxda oo muujinaysa inaanay jirin cid kale oo wax laga baryo aan ka ahayn Eebbe. Rajada ugu weyn ee maanta la xambaarsan yahay waa in qof kastaa uu halkan ka noqdo mid ka nadiif ah dambiyadii uu soo galay, sida maalintii ay hooyadii dhashay, taas oo ah hadafka ugu sarreeya ee safarkan barakaysan.
Sannadkan, xaaladaha deegaanku waxay keeneen caqabado dheeraad ah, iyadoo Xajku ku soo beegmay xilli kulaylka caalamku uu marayo heerkii ugu sarreeyay ee 45°C. Waxaa intaas dheer dhacdada dhifka ah ee cilmi-falagga ku dhisnaan doonta berrito, taas oo ah in qorraxdu ay si toos ah (90 digrii) ugu beeganto dusha sare ee Kacbada Sharafta leh, dhacdadaas oo 33-sannoba mar dhacda. In kasta oo kulaylku uu yahay mid ba'an, haddana xujayda waxaa u weheliya samir iyo dhabar-adayg weyn oo ka dhashay iimaanka ay u qabaan ballanta Eebbe.
Halkan maanta laguma kala labis qurxoona; waxaa is garab taagan maalqabeenkii adduunka iyo kii xoolihiisii u soo xarraashay si uu berrin kan u yimaado. Dharka cad ee Ixraamka ah wuxuu meesha ka saaray qabkii, kibirkii, iyo kala-sarreyntii aadanaha, isagoo muujinaya in dhammaan aadanuhu ay siman yihiin. Ma jiraan jagooyin, darajooyin ciidan, ama magacyo sharaf-u-yaal ah; dhammaan waa addoomo siman oo hor taagan Abuurahooda, kuwaas oo isku barooranaya si isku mid ah iyagoo raadinaya raali ahaanshaha Eebbe.
"Xajku waa Carafa," sida uu sheegay Suubbanuhu ﷺ, taas oo macnaheedu yahay in halkan yahay rukunka ugu weyn ee haddii uu qofka moogaado aanu Xajkiisu dhammaystirnayn. Waa dharaarta uu Alle addoomadiisa ugu badan ka xoreeyo naarta, waana waqtiga ay ducadu ugu aqbalid dhowdahay. Saacadaha hadda hadhay waa kuwa ugu qaalisan nolosha qofka xujayda ah, iyadoo qof kastaa uu la loollamayo waqtiga si aanu gabbalku ugu dhicin isagoon dhammaystiran codsiyadiisa rabaaniga ah.
Xajku waa fursad ay heleen dad ka yar 1% muslimiinta dunida, balse naxariista Alle waxay ku fiday qof kasta oo rumeeyay midnimadiisa. Xujaydu waxay maanta ku taagan yihiin Banka Carafo, annagana waxaa nala siiyay fursad aan ku soonno maalintan si aan u helno dambi-dhaaf laba sano ah. Waa fursad dahabi ah oo qofka gurigiisa jooga u suuragelinaysa inuu qayb ka noqdo barakada maalinta Carrafa, isagoo dareen ahaan la jooga malaayiinta walaalihiis ah ee taagan Carafo.
Markii uu gabbalku dhaco, xujaydu waxay u rukuuci doonaan dhanka Musdalifa si ay habeenka u baryaan, iyagoo halkaas ka guran doona dhagaxyada loo adeegsan doono Jamaraadka. Safarku halkaas kuma eka; berri waa maalinta ciidda, waxaana xigi doona gowraca, xiirashada iyo dawaafka Kacbada. Waa silsilad cibaado oo qofka dib u dhisaysa, kana dhigaysa mid la saaxiiba samirka iyo u hoggaansanaanta amarka Eebbe ee xambaarsan khayrka adduun iyo midka aakhiro.
Halkan maanta aan taaganahay ee Banka Carafo, 1437 sano ka hor, waxaa taagnaa Nabi Muxammad ﷺ isagoo jeedinaya Khudbaddii Sagootinta. Khudbadaas ma ahayn uun mid diimeed, balse waxay ahayd dastuurka ugu horreeyay ee xuquuqda aadanaha ee adduunka la soo saaro. Nabigu ﷺ wuxuu hadalkiisa ku bilaabay: "Dadkaow, i maqla, waayo ma garanayo inaan sannad dambe idinla kulmi doono iyo in kale. Ogaada in dhiiggiinnu, hantidiinnu iyo sharaftiinnu ay yihiin kuwo xurmo leh (xaaraam ah), sida ay xurmada u leedahay maalintani, bishan iyo magaaladan."
Isagoo sii ambaqaadaya dhismaha cadaaladda bulshada, Nabigu ﷺ wuxuu yidhi: "Ogaada, wax kasta oo ka mid ahaa caadooyinkii jaahiliyadda waa laga takhalusay. Waxaa la tirtiray ribadii, waxaana u horraysa ribada adeerkay Cabaas binu Cabdimudalib, dhammaanteed waa laga tanaasulay." Dardaarankani wuxuu ahaa mid lagu dhisayo bulsho ka madax-bannaan dhiig-miirashada dhaqaalaha iyo cadaalad darrada u dhaxaysa qabaa'ilka iyo shakhsiyaadka.
Nabigu ﷺ wuxuu dadka uga digay sheydaanka iyo dhagartiisa isagoo sheegay in sheydaanku uu ka quustay in loogu caabudo dhulka carabta, laakiin uu ku qanci doono dunuubta yar-yar. "Haddaba diintiinna uga dharta sheydaanka," ayuu ku dardaarmay, isagoo tusaaleeyay in dambiyada yar-yar ay yihiin kuwa burburiya iimaanka qofka haddii aan laga digtoonaan. Tani waxay cashar u tahay muslim kasta oo raba inuu ilaashado daahirnimada qalbigiisa iyo camalkiisa.
Arrinta xuquuqda dumarka ayuu Nabigu ﷺ si xooggan ugu celceliyay, isagoo yidhi: "Dadkaow, uga cabsada Eebbe arrimaha la xidhiidha dumarka. Waxaad ku qaadateen ammaanada Eebbe, waxaadna ku xalaashateen kalimada Eebbe." Wuxuu amray in loo dhimriyo dumarka, lana siiyo xushmadda iyo daryeelka ay mudan yihiin, isagoo caddeeyay inay yihiin wehelka nolosha iyo qaybta ugu muhiimsan ee dhismaha qoyska iyo bulshada Islaamka.
Wuxuu kaloo dhabar-jabiyay qabyaaladda iyo is-faanka midabka ku salaysan isagoo yidhi: "Dadkaow, ogaada in Rabbigiinnu yahay mid qudha, aabbihiinna uu yahay mid qudha. Ma jiro Carab ka sarreeya Cajami, mana jiro Cajami ka sarreeya Carab. Sidoo kale, ma jiro mid cas oo ka sarreeya mid madow, marka laga reebo cabsida Eebbe (Taqwa)." Dardaarankani waa midka maanta u baahan inaan dib u akhrino si aan meesha uga saarno takoorka iyo kala-sarreynta na curyaamisay.
Nabigu ﷺ wuxuu caddeeyay in muslim kastaa uu walaal u yahay muslimka kale, lagana rabo inay is daryeelaan oo aanay is dulmiyin. "Ma bannaana hantida walaalkaa ilaa uu isagu si raali ah kuugu siiyo mooyee," ayuu yidhi, isagoo adkeeyay in hantida qofka kale ay tahay mid xurmo leh. Waa farriin ku saabsan nabad-galyada bulshada iyo in qof kastaa uu nabad ka helo walaalkiisa kale dhinac kasta oo nolosha ah.
Si aan umaddu u lumin, Nabigu ﷺ wuxuu kaga tagay tixraac aan gaboobayn: "Waxaan dhexdiinna kaga tagay laba shay oo haddii aad qabsataan aydaan waligiis lumin: Waa Kitaabka Eebbe iyo Sunnada Nabigiisa." Labadan ilood waa kuwa hagaya nolosha muslimka, hadday tahay dhinaca caqiidada, nidaamka bulshada iyo barbaarinta nafta, waana dhufeyska kaliya ee looga badbaadayo jahawareerka nolosha.
Wuxuu dadka xusuusiyay tiirarka diinta ee asaasiga ah sida salaadda, soonka, sakada iyo xajka, isagoo u ballan qaaday jannada qofkii u guta si hufan. "Caabuda Rabbigiinna, tukada shanta salaadood, sooma bisha Ramadaan, bixiya sakada hantidiinna idinkoo raali ka ah," ayuu yidhi, isagoo tusaaleeyay in jidka loo maro guusha aakhiru uu yahay mid cad oo aan madmadow lahayn haddii lagu sabro gudashada waajibaadka.
Ugu dambayn, Nabigu ﷺ wuxuu dadka weydiiyay haddii uu farriintii gaadhsiiyay, dadkiina waxay isku mar ku dhawaaqeen "Haa". Markaasuu fartiisa kor ugu fiiqay samada isagoo leh: "Allahayow maraq ka noqo!" Saddex jeer ayuu ku celceliyay isagoo marqaati ka dhiganaya Eebbe inuu umadda u nasteexeeyay. Maalintaas ayay soo degtay aayadda sheegaysay in diintu dhammaystirtay, taas oo ahayd farxaddii ugu weynayd ee asxaabta iyo muslimiinta oo dhan.
Maanta oo kale, waanadaas iyo dardaarankaas waxay weli yihiin kuwo noo baahan inaan dib u milicsanno oo aan noloshu ku dhisno. Carafo ma aha uun buur ama banki laysugu yimaado, balse waa goobtii lagu dhawaaqay xorriyadda aadanaha iyo sinnaanta dhabta ah. Waxaan u baahannahay inaan dareenkaas khushuuca iyo walaalnimada ah ee ka muuqda Carafo aan u soo qaadanno nolosheena caadiga ah si aan u helno bulsho nabad iyo horumar ku sugan.
Waxaan Alle uga baryaynaa dhammaan walaalaheenna taagan Banka Carafo inuu ka aqbalo acmaasha, dambigoodana dhaafo, dhibkana uga fududeeyo. Annagana, intii soontay iyo intii niyadda ka wehelisaba, Alle ha naga dhigo kuwii naxariistiisa ku guulaysta. Allahayow naga dhig kuwii sannadka dambe Carafo dul taagnaada iyagoo caafimaad iyo iimaan qaba, dalkeenna iyo dadkeennana nabad, walaalnimo iyo barwaaqo ugu deeq.
Aamiin.
