18/10/2021
Si dhib yar ku fahan xukunka Badda Somalia iyo Kenya.
UNCLOS ama Heshiiska Qaramada Midoobay ee Xeerarka Badda (the United Nation’s Convention on Laws of the Sea) waxaa loo sameeyay si loo hubiyo xorriyadda maraakiibta badda. Tani waxay u saamaxday maraakiibta hal dal inay si nabad ah oo xor ah ugu dhex socdaan biyaha caalamiga ah iyo biyaha wadan gaara.
Si kastaba ha ahaatee, sida uu dhigayo sharcigan, waddan kasta waxaa la siiyay xuduud ama xad gaar ah si loo qeexo dhinacyada ganacsiga badda iyo dhaqdhaqaaqyada ganacsi, oo ay ku jiraan dhammaan noocyada kala duwan ee xukunnada.
Waxaa jira 5 Eray bixin oo muhiim ah si loo fahmo Xukunka iyo baddaha oo ay dajisay UNCLOS. Waxayna kala yihiin:
1. Territorial sea
2. Contiguous zone
3. Exclusive economic zone
4. Continental shelf
5. High Sea
1. Dhul badeed (Teritorial sea)
Sida laga so xigtay UNCLOS, dhul -baddeedka waxaa lagu qeexi karaa aagga fidsan ilaa 12 mayl (Nautical miles) marka laga soo bilaabo xeebta wadankas (Costal line couunty). Ama tusaale kaso bilow xeebta Liido ilaa 12 Nautical mile oo gudaha ah una dhiganta 22.224 km.
Dhul -badeedkan wuxuu hoos imanayaa awoodda dalkaas uu dhulka ku leyahay mid lamida, hase yeeshee, maraakiibta shisheeye (ganacsato iyo milateriba) waa loo oggol yahay inay dhex maraan qaanuun ahaan balse wadankas wuu diidi karaa oo xaq ayu u leyahay. Wadankas hadu arimo amni ka arko wuu diidi karaa in ay maraan shixnad ganacsi ama millitary.
2. Aagga la isku haysto (Contiguous Zone)
Aaggan waxuu fidsan yahay 12 mayl -badeed ( Nautical miles ) oo ka bilabata meesha u ku dhamaado Dhul baddedka (Toritorial sea) ilaa gudaha badda 12 Miles o u dhiganta 22.224 km.
Aaggan Xak**aynta dawladu waxay ku kooban tahay ka -hortagga falalka wax u dhimi kara marinka dhaqalaheda maaliyadeed, iyo sharciyada socdaalka. Waxay kaloo wax ka qaban kartaa haddii wax kasta oo ka socda aagga uu khatar ku yahay xeerarka badda. Waa lamari karaa balse wax ka faideysi ah cid kale k**a sameyn karto sida Kaluumaysi iyo qeyraad kale toona.
3. Aag dhaqaale oo gaar ah. (Exclusive economic zone)
Aagga dhaqaalaha gaarka ah waxaa lagu qeexi karaa inuu yahay biyaha badda kaas oo fidsan ilaa 200 mayl -badeed ( Nautical miles) oo laga soo bilabayo Xeebta wadankaas ilaa 200 oo Naitical miles oo gudaha ah una dhiganta 370 km, xasuusnow waxa ku jira labadan horey uso sheegnay e kala ah Teritorial sea iyo Continguous zone. Sikale hadan u dhigo tusaale kaso bilow xeebta liido ilaa 370 km oo gudaha badda la aado waxaa loo yaqan Exclusive economic zone (EEZ)
Aaggan dhaqaale ee gaarka ah ayaa siinaya Dowlada maamulka dhammaan ilaha dhaqaalaha sida kalluumeysiga, macdanta, sahaminta saliidda, iyo cilmi baarista badda.
Sido kale Dawladda xeebta lihi waxay kaloo leedahay awood ku saabsan ilaalinta iyo daryeelka khayraadka dabiiciga ah iyo deegaanka badda.
Aaggan waa lamari karaa bilaa fasax lkn lagama faaideysan karo dhaqaalihiisa.
4. Qalfoof Qaaradeed (Continental Shelf).
Shelfiga qaaradda/Qalfoof qaradeed waxaa lagu qeexi karaa aagga dheeraran 350 mayl -badeed oo laga soo bilaabo gundhigga xeebta wadanka, kasoo bilow xeebta ilaa 350 Nautical mile oo gudaha ah una dhiganta 648km ayaa loo yaqaan Qalfoof Qaradeed, sido kale waxaa jirta cabir kale oo lagu cabiro kaas oo sheegaya in Qalfoof Qaradeedku yahay 100 mayl-badded ( 185km) kana bilowdo Economic Zone halka uu ku dhanaado ama badda hoosteda (seabed 2500m) ka ilaa 100 Mayl- badded oo gudaha ah.
Qaloof Qaaradedka Wadamadu waa ku kala duwan yihiin tusaale waxa jira wadamo u yahay 200 mile Qalfoof Qaradeed, sido kale waxa jira wado kale oo uu yahay 350 Mayl-badded sida Somalia o kale sido kale waxa jira wadamo ay Woqooyiga Australia iyo Argentina ka mid yihiin oo leh qalfoof qaradedka ugu dheer dunida oo garaya 930 mile (1500 km) hadba waxay ku xirantahay Wadanka xaduuda badda ku laleh. Somalia dhanka badda Waxaa ugu sokeeya Hindia iyo Malaysia taas ayaana keentay inay hesho 350 mile.
Dawladu waxay leedahay xuquuq u gaar ah sahaminta iyo ka -faa'iidaysiga khayraadkeeda dabiiciga ah ee aaggan. Dawladdu waxay kaloo leedahay xuquuqda gaarka ah si ay u oggolaato oo u nidaamiso qodista iyo wax kasta oo halkaas ka socda.
Aaggan Cid kasta way mari kartaa waana ka kalumeysan kartaa lkn shidaal iyo qeyraad kale fasax la’aan lagama faaidesan karo.
5. Badaha Sare (High sea)
Badaha sare waxaa lagu qeexi karaa inay yihiin qayb ka mid ah badda oo aysan ku jirin aagga dhaqaalaha gaarka ah, badweynta dhuleed, ama biyaha gudaha ee dowlad -xeebeed ama biyaha jasiiradaha. Sikale hadan u dhigo waxay ka bilabataa dhamaadka Afarta Aag e an soo xusay wixii kasoo rogan.
Badaha sare waxay u furan yihiin dhammaan dawladaha, sida xorriyadda maraakiibta, xorriyadda duulimaadka, xorriyadda dhisidda rakibaadaha jasiiradaha macmalka ah, xorriyadda kalluumaysiga, iyo xorriyadda cilmi -baarista sayniska.
Badaha sare ayaa lagu hayaa in si nabad ah loogu maro biyaha caalamiga ah. Si kastaba ha ahaatee, xeerar ayaa la sameeyay si looga fogaado ka hortagga ka ganacsiga addoonta, budhcad -badeedda, qabashada maraakiibta, ka ganacsiga mukhaadaraadka iyo baahinta aan la oggolayn inta lagu jiro Baddah sare.
Intaas hadad fahantay waxay gogal xaar u tahay fahanka Xukunkii Badda insha allah Qormo kale ayan uga hadleynaa.
Lasoco qeybta labaad.
Share.
Qoorey
Geoscientist and Environment
