26/08/2026
AYS-999 Standardımızın 2023 versiyonu ile ISO 9001:2015 ve AYS-999 WD-01 KARŞILAŞTIRMASI:
No. AYS-999:2023 maddesi ve ayırt edici hüküm ISO’daki en yakın karşılık Sonuç 2026 WD 1.0’daki durum
1 0.4.1 — “Halka hizmet Hakk’a hizmettir.” Kuruluş faaliyetini manevi hizmet anlayışıyla ilişkilendirir. ISO 26000 md. 6.8 toplumun katılımı ve gelişimi; ISO 37000 paydaş ve amaç odaklı yönetişim. Manevi/dinî hizmet formülü yoktur. A Dinî ifade normatif metinden çıkarılmış; özü 0.2, 0.3, 4.5 ve 8.8’de toplumsal değer ve katkı olarak evrenselleştirilmiştir.
2 0.4.2 — “Bütün Ahiler kardeştir.” Kuruluş üyeleri arasında kardeşlik ve dayanışma bağı kurar. ISO 26000 sosyal diyalog ve toplum; ISO 45001 md. 5.4 danışma ve katılım; ISO 30415 kapsayıcılık. “Kardeşlik” yükümlülüğü yoktur. A 0.3, 5.4 ve 8.7’de dayanışma, katılım, psikolojik güvenlik ve insan onuru diline dönüştürülmüştür.
3 0.4.3–0.4.4 — Özü-sözü bir olma, yalan söylememe, kimseye haksızlık yapmama. ISO 37301 uyum kültürü; ISO 37001:2025 dürüstlük ve rüşvet kontrolleri; ISO 26000 md. 6.6 adil faaliyet uygulamaları. Aynı kişisel ahlak formülüyle zorunlu şart yoktur. B 0.3, 4.5, 5.1, 8.2 ve 9.1.4’te dürüstlük, doğruluk, adalet, güvenilirlik ve etik performans olarak korunmuştur.
4 0.4.8 — Emeğe saygı, hakkaniyet ve adaletli gelir dağılımı. ISO 26000 md. 6.4 çalışma uygulamaları ve md. 6.8 toplum; ISO 30415 eşitlik ve kapsayıcılık. ISO 9001’de gelir dağılımı şartı yoktur. B 8.7’de adil ücret, çalışma hakları, eşitlik ve kurumsal refah kapsamında evrensel ve denetlenebilir biçimde korunmuştur.
5 0.4.9 — Vergi kaçırma, hırsızlık, rüşvet, irtikâp, hile, kayıt dışı işlem ve bile bile suç işlemeye açık yasak. ISO 37001:2025 rüşvete; ISO 37301 bütün uygunluk yükümlülüklerine sistem yaklaşımı getirir. Ancak bu fiillerin tamamını AYS’deki gibi tek etik yasak listesinde saymaz. B 6.4, 8.2, 9.1.2 ve 9.1.4’te uygunluk yükümlülükleri, adil faaliyet, etik kültür ve performans olarak korunmuş; ülkeye özgü suç listesi normatif çekirdekten çıkarılmıştır.
6 0.4.10; 5.1; 8.3.1; 8.3.4 — Helâl kazanç ve helâl ticaret; kaynakların haksız kazançla sağlanmaması; gelir ve giderlerin helâl olması. ISO 37001, ISO 37301 ve ISO 26000 etik, yasal ve adil faaliyetleri ele alır; “helâl kazanç” ISO yönetim sistemi şartı değildir. Helâl uygunluk ayrı OIC/SMIIC alanıdır. A Kavram 3.7 Helal Kazanç Yaklaşımı ile hile, aldatma, sömürü, kayıt dışılık ve adaletsizlikten uzak etik gelir olarak tanımlanmış; normatif karşılığı 8.2’de evrenselleştirilmiştir.
7 1 — Çalışan, müşteri ve tedarikçiler dâhil bütün ilgili tarafların eşdeğer memnuniyeti; birlikte kazanma ve menfaatlerde mutabakat. ISO 9001 md. 4.2 ve 5.1.2 ilgili taraf/müşteri odağı; ISO 37000 paydaş yönetişimi. Bütün taraflar için “eşdeğer memnuniyet” şartı yoktur. B 4.2, 4.5, 8.3 ve 9.1.3’te ilgili tarafların meşru hak, beklenti, memnuniyet ve güveni olarak korunmuş; mutlak eşdeğerlik yerine dengeli değerlendirme benimsenmiştir.
8 2 — Dürüstlük ve gerçeği beyan, Ahilik ilkelerine uyum. ISO 37301 ve ISO 37001 dürüstlük/uyum kültürü; ISO 9001 md. 7.3 farkındalık. Ahilik ilkelerine bağlılık ISO’da yoktur. A/B 0.3, 4.5, 5.1 ve 8.2 altında evrensel etik ilkeler ve güvenilir beyan olarak korunmuştur.
9 4.2 — Sigortasız kişi çalıştırmama; çalışanların yasal ve sözleşmesel haklarını zamanında verme; “kul hakkına” riayet. ISO 37301 yasal uygunluk; ISO 26000 md. 6.3–6.4 insan hakları ve çalışma uygulamaları. “Kul hakkı” ve sigortasız çalıştırma yasağı aynı ifadeyle ISO şartı değildir. B “Kul hakkı” insan onuru, meşru hak ve zarar riski biçiminde 0.2, 4.5, 6.4 ve 8.7’ye aktarılmıştır.
10 4.3 — Her kuruluş için ürün/hizmet zararı ile maddi ve manevi tazminatı kapsayacak mesleki sorumluluk sigortası zorunluluğu. ISO 9001 md. 6.1 riskler ve md. 8.5 operasyon; sektörel ISO standartlarında sigorta gündeme gelebilir. Genel ISO yönetim sistemi standartlarında bütün kuruluşlar için böyle bir sigorta şartı yoktur. A/C Genel ve mutlak sigorta şartı kaldırılmıştır. Risk finansmanı, uygunluk yükümlülüğü, zarar giderimi ve telafi yaklaşımı 6.1, 6.4 ve 10.3 kapsamında ele alınabilir. Sektörel rehber veya belgelendirme şemasında risk esaslı düzenlenmelidir.
11 4.4; 5.1; 5.2.1 — Yöneticilerin ve bütün çalışanların yazılı beyan/taahhüt imzalaması ve sözlü Ahilik yemini etmesi. ISO 9001 md. 5.2 politika ve 7.3 farkındalık; ISO 37301 davranış ve uyum kültürü. Tüm çalışanlar için sözlü yemin şartı yoktur. A Zorunlu dinî/ritüel yemin kaldırılmış; 5.2 politika, 6.4 gönüllü taahhütler ve 7.3 farkındalık altında davranış taahhüdüne dönüştürülmüştür. Yemin, istenirse kültürel/bilgilendirici ekte gönüllü örnek olabilir.
12 5.2.2(2) — İnanç ve düşünce farklılıklarının sosyal, kültürel ve ekonomik ilişkilere engel olmaması. ISO 30415 çeşitlilik ve kapsayıcılık; ISO 26000 md. 6.3 insan hakları. ISO kalite standartlarında doğrudan şart değildir. B 4.5, 5.4 ve 8.7’de ayrımcılığın önlenmesi, kapsayıcılık, adalet ve psikolojik güvenlik olarak güçlendirilmiştir.
13 5.2.2(3) ve (6) — İşin ehil kişiye verilmesi; bilgi, beceri, imkân ve kaynakların insanlık, Ahiler, vatandaşlar ve akrabalar yararına öncelik sırasıyla kullanılması. ISO 9001 md. 7.2 yetkinlik; ISO 26000 toplumsal katkı. Belirtilen fayda sıralaması ISO’da yoktur. A/B Liyakat 0.3, 5.3 ve 7.2’de korunmuştur. Akrabalık temelli sıra çıkarılmış; kaynakların hakkaniyetli ve toplumsal fayda odaklı kullanımı 7.1 ve 8.8’e taşınmıştır.
14 5.2.3 — Her yönetici ve çalışan için görev, yetki, nitelik ve sorumluluk yanında yokluğunda işleyecek vekâlet sistemi kurulması. ISO 9001 md. 5.3 rol, sorumluluk ve yetkiler; ISO 22301 süreklilik düzenlemeleri. Her görev için vekâlet sistemi genel ISO şartı değildir. B/C Roller 5.3’te, kritik görevlerin sürekliliği ve yedekleme 8.11’de risk esaslı biçimde korunmuştur. Her kişi için mutlak vekil yerine kritik rol yaklaşımı daha uygundur.
15 5.2.5 — İç ve dış girişimciliğin başlatılması; kararların kuruluş, sektör, ülke ve insanlık fayda analizine dayandırılması. ISO 56002 inovasyon fırsatları ve değer; ISO 37000 amaç/paydaş yönetişimi; ISO 26000 sürdürülebilir kalkınma. Bu dört basamaklı zorunlu fayda testi yoktur. A 4.5, 6.1, 6.2, 8.8 ve 8.12’de etik, ilgili taraf, sürdürülebilir değer ve inovasyon etkisi olarak korunmuştur. 2026 sürümünün en önemli özgün eksenlerinden biridir.
16 6.4.1 — Mümkün olduğunda her alımda en az üç tedarikçiyle çalışma ve AYS-999/akredite belgeli tedarikçileri tercih etme. ISO 9001 md. 8.4 dışarıdan sağlanan süreçlerin kontrolü; ISO 20400 sürdürülebilir tedarik. Üç tedarikçi sayısı veya belirli bir belgeyi tercih zorunluluğu yoktur. C Sayısal ve rekabeti sınırlayabilecek kural kaldırılmış; 8.5’te risk, performans, etik, insan hakları, çevre ve sürdürülebilirlik kriterli tedarikçi kontrolüne dönüştürülmüştür.
17 7.7 — Büro, mutfak ve güvenlik araçlarında israf etmeme, lükse kaçmama ve ekonomik ömür boyunca verimli kullanım. ISO 14001 md. 6.1.2 ve 8.1 çevresel boyut/yaşam döngüsü; ISO 50001 enerji performansı. “Lükse kaçmama” ahlaki ölçütü yoktur. A/B Öz, 0.3, 7.1 ve 8.8’de israfın önlenmesi, yaşam döngüsü ve sorumlu kaynak kullanımı olarak korunmuş; öznel “lüks” ölçütü çıkarılmıştır.
18 8.3.3 — Akrabalık, hemşericilik, siyasi görüş, din, mezhep ve cemaat ayrımcılığı yasağı; akraba olan çalışanların da görev tanımı dışına çıkmaması. ISO 30415 kapsayıcılık; ISO 26000 md. 6.3–6.4 insan hakları ve çalışma uygulamaları. Akraba/hemşeri/cemaat örnekleriyle bu somutlukta genel ISO MSS şartı yoktur. B 4.5, 5.3, 8.2 ve 8.7’de ayrımcılık yasağı, liyakat, çıkar çatışması ve adil çalışma olarak korunmuştur. Ülkeye özgü örnekler rehbere alınabilir.
19 8.3.4 — Ödenemeyecek borç altına girmeme, öz kaynakları artırma ve gereksiz/plansız harcamadan kaçınma. ISO 9001 kaynak ve risk planlaması; ISO 31000 risk rehberi. Bu finansal ihtiyat kuralları genel ISO yönetim sistemi şartı değildir. A/B 6.1, 7.1, 8.1 ve 8.8’de finansal dayanıklılık, kaynak yeterliliği ve israfın önlenmesi biçiminde genelleştirilmiştir.
20 8.3.5.1 — Zamanı “millî servet” sayma; etkili zaman kullanımı için dokümante metodoloji ve üst yönetim kanıtı. ISO 9001 md. 7.1 kaynaklar ve operasyon planlama; zaman yönetimi için bu nitelikte zorunlu yöntem yoktur. A/C 7.1 ve 8.1 kapsamında yeterli kaynak ve operasyonel planlamaya alınmış; “millî servet” ifadesi ve ayrı metodoloji zorunluluğu çıkarılmıştır.
21 8.4.1.2 — Her kuruluşun en az bir sosyal sorumluluk projesi yürütmesi; çalışanların mesai dışı sorunlarıyla ilgilenmesi ve sosyal faaliyetlerini desteklemesi. ISO 26000 md. 6.8 toplumun katılımı ve gelişimi rehberdir; ISO 9001’de zorunlu değildir. “En az bir proje” ve mesai dışı destek aynı kapsamda ISO şartı değildir. A/C 8.7 ve 8.8’de çalışan refahı ve ölçülebilir toplumsal değer oluşturma olarak korunmuştur. Tek tip “en az bir proje” yerine kuruluşun etkisi ve bağlamıyla orantılı faaliyet yaklaşımı benimsenmiştir.
22 9.1.1 — Çalışanların kendisini ailesindeymiş gibi hissedeceği güven ve samimiyet ortamı; kullanılmayan kapasitenin yıllık %50’yi geçmemesi. ISO 45001 çalışma ortamı ve psikososyal riskler; ISO 9001 md. 7.1.3–7.1.4 altyapı/çalışma ortamı. “Aile gibi hissetme” ve %50 kapasite sınırı yoktur. A/C Psikolojik güven ve refah 5.4 ve 8.7’de korunmuş; aile benzetmesi ve her sektöre uygun olmayan %50 sınırı çıkarılmıştır. Kapasite verimliliği kuruluş amaçlarına göre 7.1 ve 9.1 kapsamında ölçülebilir.
23 10.4 — İç denetimde ödül-ceza sistemi; tetkiklerin altı ayı aşmaması; yöneticilerin kendi yönettikleri alt birimleri tetkik edebilmesi. ISO 9001 md. 9.2 ve ISO 19011 tetkik programı, yetkinlik, objektiflik ve tarafsızlık. Sabit altı ay ve ödül-ceza sistemi şartı yoktur. Kişinin yönettiği alanı tetkik etmesi tarafsızlık riski yaratır. C; kısmen uyumsuzluk riski 9.2.2–9.2.3’te sıklık risk, değişiklik ve önceki sonuçlara bağlanmış; tarafsızlık ve çıkar çatışması açıkça güçlendirilmiştir. Ödül-ceza yaklaşımı normatif tetkik hükmünden çıkarılmıştır.
24 10.5 — Yönetimin gözden geçirmesinin altı aydan uzun olmayan dönemlerde yapılması. ISO 9001 md. 9.3 “planlı aralıklar” ister; genel altı aylık üst sınır koymaz. C 9.3’te ISO harmonize “planlı aralıklar” yaklaşımına dönülmüş; kuruluşun risk ve bağlamına göre sıklık belirlenmesi benimsenmiştir.
