26/12/2022
ZİHİNSEL YETERSİZLİK TANIM VE SINIFLANDIRMA
Tanım
Zihinsel yetersizlik, hem zihinsel işlevde bulunma hem de pek çok günlük kav- ramsal, sosyal ve pratik becerileri içeren uyumsal davranışlarda önemli ölçüde sınırlılıklarla tarif edilen ve 18 yaşından önce ortaya çıkan bir yetersizliktir
Zihinsel yetersizlik tanısı, çocuğun ortalamanın altında zihinsel işleve sahip olması, zekâ testleri ile ölçülen zekâ puanının 70 ZB altında olması, buna ek olarak en az iki uyumsal becerisinde anlamlı sınırlılıkların olması iletişim, öz bakım, günlük yaşam, kendini yönetme ya da kişiler arası ilişkiler gibi beceri alanlarında en az iki ya da daha fazlasının sınırlı olması ve bu sınırlılıkların 18 yaşından önce ortaya çıkması ile konulur.
DİKKAT: Kaynaklarda zihinsel yetersizliği olan çocuklar için zihinsel engelli, zekâ engeli ya da zekâ geriliği şeklinde isimlendirmeler de kullanılmaktadır.
Bir çocuğa zihinsel yetersizlik tanısı konulabilmesi için geçerli olan üç koşulu biraz daha detaylandıralım:
I- Zihinsel işlev düzeyinin ortalamanın altında olması: Bir çocuğun zihinsel
işlev düzeyi ya da başka bir ifade ile zekâ düzeyi dolaylı olarak zekâ testleri ile ortaya çıkarılır. Zihinsel işlevlerin ortalamanın altında olması demek, olağan “tipik” gelişim gösteren çocukların yer aldığı puan bölümünün en az iki alt puan bölümünde olması demektir.
II- En az iki uyumsal beceride anlamlı düzeyde farklılık: Bunu daha açık hâle getirmek için uyumsal becerilerin neler olduğuna değinelim ve bunu bir çizelge ile açıklayalım.
1.Uyumsal Beceriler
Kavramsal Beceriler
Sosyal Beceriler
Pratik Beceriler
Akıcı ve ifade edici dil Okuma yazma
Para kavramı
Kendini yönetme beceri- leri gibi beceriler
Kişiler arası ilişkiler Sorumluluk
Benlik saygısı Kandırılabilirlik Kurallara uyma Yasalara uyma
Günlük yaşam etkinlikleri - Yemek yeme
- Tuvalet becerileri
- Giyinme becerileri Günlük yaşamın araçlı etkinlikleri
- Yemek hazırlama - Ev bakımı
- Ulaşım
- Ilaç alma kullanma Uğraşı becerileri Güvenli ortamlar sağlama
2.Uyumsal Beceriler
Çocuğunuza zihinsel yetersizlik tanısı konulabilmesi için bir diğer koşul, çocuğu- nuzda uyumsal beceriler olarak adlandırılan alanların en az ikisinde olağan gelişim gösteren çocuklara göre anlamlı düzeyde farklılığın olması durumudur.
III- 18 yaşından önce ortaya çıkma: Gelişim dönemi doğumdan 18 yaşa kadar olan dönemdir. Yukarıda belirtilen iki durum doğumdan 18 yaşına kadar ortaya çıktı- ğında zihinsel yetersizlik olarak adlandırılır.
Çocuğunuza zihinsel yetersizlik tanısı konulabilmesi için 0-18 yaş aralığındaki ço- cuğunuzun, uygulanan değerlendirmelerde zekâ testinden 70 ZB altında bir puan alması aynı zamanda en az iki uyumsal davranışta da anlamlı düzeyde sınırlılıkları olması gerekmektedir. Çocuğunuzun sadece zihinsel işlevlerinde ya da sadece uyumsal davranışlarında anlamlı düzeyde sınırlılıklarının olması çocuğunuza zihinsel yetersizlik tanısı konulabilmesi için kesinlikle yeterli değildir.
DİKKAT: Doğru, geçerli bir tanılama için mutlaka çocuğunuzun kültürel ve dil fark- lılıklarını ortaya koyacak değerlendirme araçlarının kullanılması gerekmektedir.
Sınıflandırma
Psikolojik Sınıflandırma. Zihinsel yetersizliği olan çocuklar genellikle zekâ testleri ile elde edilen zekâ puanlarına göre sınıflandırılırlar. Zekâ bölümü puanlarına göre sınıflandırmanın yanı sıra eğitsel ve gereksinim duydukları yardımın düzeyine göre de sınıflamalar yapılmaktadır.
Aşağıda bu üç tür sınıflandırmanın ne şekilde yapıldığı açıklanmaktadır.
Zekâ Bölümü Puanına göre Sınıflandırma
Zekâ Düzeyi
Zekâ Bölüm Puanı
Hafif Düzeyde Zihinsel Yetersizlik 50-55 puandan 70 Puan arası
Orta Düzeyde Zihinsel Yetersizlik 35-40 puandan 50-55 Puan arası
Ağır Düzeyde Zihinsel Yetersizlik 20-25 puandan 35-40 Puan arası
Ileri Düzeyde Zihinsel Yetersizlik. 20-25 puandan daha aşağı Puanlar
DİKKAT: Zekâ bölümü puanlarına göre sınıflama zihinsel yetersizliğin düzeyini genel olarak ifade etmekle birlikte zihinsel yetersizlikten etkilenmiş çocuğun ne yapıp ne yapamayacağını tek başına ifade etmez. Aynı zekâ bölümü puanı almış dahi olsa her çocuk farklıdır. İster olağan gelişen olsun ister zihinsel yetersizliği olsun her çocuğun farklı gereksinimleri ve özellikleri vardır.
Eğitsel Sınıflandırma. Bu sınıflamada zekâ bölümü sınıflaması esas alınarak, zi- hinsel yetersizliği olan çocuklar; eğitilebilir, öğretilebilir ve ağır derecede zihinsel yetersizliği olan bireyler olarak üç grupta toplanabilir. Hafif derecede zihinsel yetersizliği olan çocuklar eğitilebilir, orta derecede zihinsel yetersizliği olan ço- cuklar öğretilebilir ve ağır derecede zihinsel yetersizliği olan çocuklar da yine ağır derecede zihinsel yetersizliği olan çocuklar olarak sınıflandırılır
Gereksinim Duyulan Destek Miktarına Göre Yapılan Sınıflama.
Bu sınıflama türünde zihinsel yetersizlikten etkilenen çocuklar gereksinim duydukları yardım düzeyine göre sınıflandırılır.
Türkiye’de Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliğinde bu tür bir sınıflama yapılmaktadır.
Hafif düzeyde zihinsel yetersizliği olan birey: Zihinsel işlevler ile kavramsal, sos- yal ve pratik uyum becerilerinde hafif düzeydeki yetersizliği nedeniyle özel eğitim ve destek eğitim hizmetine sınırlı düzeyde ihtiyacı olan bireyi,
Orta düzeyde zihinsel yetersizliği olan birey: Zihinsel işlevler ile kavramsal, sosyal ve pratik uyum becerilerindeki sınırlılık nedeniyle temel akademik, günlük yaşam ve iş becerilerinin kazanılmasında özel eğitim ile destek eğitim hizmetine yoğun şekilde ihtiyacı olan bireyi,
Ağır düzeyde zihinsel yetersizliği olan birey: Zihinsel işlevler ile kavramsal, sos- yal, pratik uyum ve öz bakım becerilerindeki eksiklikleri nedeniyle yaşam boyu süren, yoğun özel eğitim ve destek eğitim hizmetine ihtiyacı olan bireyi,
Çok ağır düzeyde zihinsel yetersizliği olan birey: Zihinsel yetersizliği yanında öz bakım, günlük yaşam ve temel akademik becerileri kazanamayan, yaşam boyu bakım ve gözetime ihtiyacı olan bireyi.
DİKKAT: Zihinsel yetersizliği olan çocuklar gereksinim duydukları destek mikta- rının düzeyine göre bir grup içerisinde sınıflanmakla birlikte aynı grupta yer alan her bir çocuk birbirinden çok farklı özellikler gösterir.