01/11/2014
Okul Öncesi Dönem Çocuğun Gelişim Özellikleri
2-3 Yaş Gelişim Özellikleri
24 aydan başlayan bu dönemde çocuğunuz kendi benliğini algılamaya başlamıştır. Bağımsız hareket etmek için dayanılmaz bir istek duyar. Yemeğini kendi yemek, saçını taramak, hatta ayakkabılarını kendi giymek ister. Bu tip girişimleri engellendiğinde şiddetle karşı çıkar ve huysuzluk eder. “hayır” kelimesi bu dönem çocuğunun ağlama krizlerinde oldukça tetikleyicidir. Anlamsız ağlama krizleri anne-babayı çileden çıkarır ve sonuca ulaşmak daha da imkansızlaşır. Bu dönemde çocuk, sahip olduklarına karşı oldukça korumacıdır. Paylaşmayı öğrenmemiştir. Yeri geldiğinde başkalarından anne-babasını dahi kıskanır. Tek başına oynama eğilimi sürmektedir. Bu iki dönem özelliği dolayısıyla diğer çocuklarla ya da kardeşlerle sık sık oyuncak kavgasına tutuşur. Çocuk bu dönemde sembolik oyunlar oynamaktan hoşlanır. Hayali kişilerle konuşur, ev eşyalarını amaçları dışında başka nesneler olarak oyunlarında değerlendirir. Tv kumandasını telefon yapar, saç fırçasını mikrofon… nesnelere canlıymış gibi davranır, su içirir,yemek yedirir. Gözlem yeteneği ve bu doğrultuda taklit becerilerinin hızla geliştiği bir dönemdir. Kız çocukları annelerinin makyaj malzemelerini kullanmak ister, erkek çocuklar ise babaları gibi top oynayıp, araba kullanmaya çalışırlar. Kaba motor becerileri artık çeşitli aktiviteler için hazır hale gelmiştir. Dolayısıyla anne-babalar için çok eğlenceli, aynı zamanda da yorucu bir dönem başlamıştır. 2 yaşındaki çocuk kalemi kabaca tutar ve dairesel karalamalar yapar. 3-5 parçalı yap-boz, 6-8 parçalı kule yapar. Resimli hikaye kitaplarındaki ayrıntılar dikkatini çekmeye başlamıştır. 1den 5 e kadar sayı saybilir. 3 yaşına geldiğinde artık 9 ve daha fazla küple kule yapar, hikayeleri dikkatle dinler, kendisi anlatmaya çalışır. Şarkılara eşlik eder. 1-10 arası sayı sayar. Parçalardan bir bütün oluşturabilir.
Bu dönemde anne-babalar çocuklarının bu bağımsız davranma çabalarını engellememeli aksine cesaretlendirmelidir.
Odasını, oyuncaklarını, yatağını, yemek masasını toplarken yardım etmesi için teşvik edilmelidir.
El-yüz yıkama, diş fırçalama, çatal-kaşık kullanma gibi gerekli becerileri kazanmasına yardımcı olacak ortam hazırlamalı ve bunları onun yerine yapmaktan vazgeçmelisiniz.
Hayali oyunlarına katılıp onun dünyasının mucizelerini görmeli, çocuğunuzun oyun oynayarak geliştiğini unutmamalısınız.
Atlama, zıplama, merdiven inip çıkma gibi hareketli oyunlar oynayacağı imkanlar yaratılmalı ( mümkünse açık havada, bol oksijen alabileceği park ve bahçelerde anne-babası ve akranlarıyla)
Yaratıcılığını destekleyecek şekilde evdeki kullanmadığınız eşyalardan onun için oyuncaklar yapabilirsiniz. Bu faaliyete çocuğunuzu katmalısınız.
Kendiliğinden hazırsa tuvalet eğitimine başlamalısınız. Ancak tepkili ve ısrarcı olmamalısınız. Her çocuk tuvalet kontrolünü başarır.
3-4 Yaş Gelişim Özellikleri
Bu dönemde çocuk hala sembolik oyun dönemindedir. Ancak benmerkezcilikten çıkmaya başladığı için oyunlarına artık diğerlerini de dahil etmeye başlar. Oyunların kurallarını kendi koymak ister. Bu kuralların değiştirilmesinden hoşlanmaz. Bu oyunlarda değişik rollere girip çeşitlendirme imkanı bulur. Akran gruplarına katılmaya başlar. Yavaş yavaş cinsiyet ayrımının farkına varmaya başladığından evcilik oynamaktan zevk almaya başlar. Doğumla ilgili sorular bu dönemde başlayabilir. Çocuk bu dönemde akranlarıyla daha fazla iletişime girer. Dolayısıyla paylaşma, sıra alma, fedakarlık, uyum sağlama ve sabır gibi farklı kavramları bu dönemde kazanmaya başlar. Dil, konuşma, bilişsel, kaba motor ve ince motor becerilerinin son hızla gelişeceği bir döneme girilmiştir. Çocuğun diğer çocuklarla veya yetişkinlerle girdiği her ortam, oynadığı her oyun ve hayatına giren her yeni uyaran bu gelişimi destekleyecektir.
Bu yaş çocuğu tarafından “merak”la sorulan her sorunun anne-baba tarafından büyük bir sabırla cevaplanması gerekir. Cevabını bilmediğiniz sorular sorduğunda birlikte araştırıp öğrenmeyi teklif edebilirsiniz. Yanlış bilgilerle kandırmak ya da hiç cevap vermemek anne-babalar için bir seçenek olmamalıdır.
İnce motor becerilerini geliştirmek üzere bol bol resim yapmak, hamurlarla oynamak, keskin olmayan makasla şekiller kesmek, değişik malzemeler kullanarak kesme- yapıştırma yapmak, az parçalı yap-boz yapmak gibi faaliyetler için uygun ortam hazırlanmalıdır.
Kavram becerilerinin gelişmesine yardımcı olmak için oyun oynarken renkler, şekiller, sayılar ve çeşitli kavramlardan (büyük-küçük, az-çok, uzun- kısa gibi) bahsedilmeli ancak illa ki öğrenmesi adına baskı yapılmamalıdır.
Günlük yaşamda artık daha fazla beceriye sahip olan çocuğunuzu bu becerilerini kullanma konusunda cesaretlendirebilirsiniz. Selamlaşma, rica etme, teşekkür etme, yardım isteme, yardım teklif etme ve sipariş verme gibi işleri yapabilmesi için ortam hazırlamalısınız.
4-5 Yaş Gelişim Özellikleri
Bu dönem çocuğu artık aşırı hareketlenmiştir. Atlar, zıplar, her yere tırmanmaya çalışır. Soru sorma faaliyeti oldukça artmıştır. Yeni şeyler öğrenmek üzere doymaz bir merakı vardır. Yaptığı işlerde kendini kanıtlamaya çalışır ve yardımı çoğunlukla reddeder. Oyun arkadaşlarıyla oynamak zevkli hale gelmiştir. Cinsiyet kavramı artık oturduğundan oyun arkadaşlarını cinsiyetlerine göre seçmeye başlar. Elindeki nesneleri değişimleyerek birtakım şeyler yaratmaya çalışır. Kendini ve ailesini tam isimleriyle tanır ve tanıtır. Dinleme ve anlama becerileri bir hikayeyi dinleyip sonrasında anlatabilecek aşamaya gelmiştir. Kuralları olan ve karmaşık oyunlar kurgulayıp oynayabilir. Artık çeşitli şekillerle resim yapabilir. Sınırlı boyama faaliyetinde ilerlemiştir. Geometrik şekilleri, ara renkleri, sayıları tanır. Şarkılar ve kısa tekerlemeler söyler. Zaman kavramı gelişmeye başlamıştır. Beslenme ve yatma zamanlarını bilebilir. Nesne-nesne, resim-resim, nesne-resim şeklinde eşlemeler yapar. Nesneler ya da resimler arasındaki benzerlik ve farklılıkları bulabilir. Bu dönemde çoğunlukla ölüm, doğum ve dini konularda sorular sormaya başlar. Ahlak gelişimi başlamıştır ancak çok katı sınırları vardır. Örneğin oyun oynarken kurallara uyanlar iyi, uymayanlar kötüdür.
Bu dönemde çocuk eskisine nazaran daha fazla zamanını akranlarıyla geçirmek ister. Dolayısıyla bu isteğine uygun ortamlar hazırlanmalıdır.
Sorduğu sorulara kısa, öz ve doğru cevaplar verilmelidir. Özellikle ölüm ve doğum gibi açıklaması zor konularda sorular sorduğunda onu korkutacak ya da şaşırtacak cevaplar vermekten kaçınmalısınız. Bu konuda uzman desteği almak da işinizi kolaylaştırabilir.
Yaratıcılığını desteklemek için evdeki değişik malzemeleri kullanmasına izin verebilirsiniz. Hayalgücüne dayalı oyunlarını destekleyin. Yarattığı nesneler üzerinden ona hikayeler anlattırın.
Gün içinde yaptıklarını anlatmasına yardımcı olun, böylece zaman kavramının gelişimine katkı sağlamış olursunuz.
Sosyal ortamlarda diğerleriyle iletişime geçmesi konusunda destekleyici olun. Belli işleri ona yaptırarak başarı hissini tatmasına izin verin. Örneğin garsona kendi siparişini vermesi için telkinde bulunabilirsiniz.
Başarabildiği, tamamlayabildiği görevlerde çocuğunuz takdir edildiğini duymak ister. Bu yüzden sevgi, ilgi ve beğenilerinizi belirtirken cömert olun.
5-6 Yaş Gelişim Özellikleri
5 yaştan sonraki dönemde çocuk deyim yerindeyse “altın çağ”ını yaşar. Büyük oranda sosyalleşmesini tamamlamış, başarılı olabileceğine inanmış, kendine güvenli ve dengeli görünümdedir. Evde, okulda ve çevrede olan bitene karşı farkındalığı yüksektir. Bir önceki dönemde bazı görevler yarım kaldığında sorun etmezken bu dönemde başladığı işi bitirmek konusunda oldukça hassaslaşmıştır. Kurallar ve sınırlar çocuğun kafasında oturmuştur. Nezaket kurallarını öğrenmiştir. Aynı konu hakkında daha uzun süre karşısındakiyle sohbet edebilir. Genel olarak kendi sınırlarının farkına varmıştır ve kapasitesini en iyi biçimde kullanmak ister. Bunun sonucunda da hak ettiği şekilde ödüllendirilmeyi bekler. Kaslarına oldukça hakimdir. Anlamlı resimler çizebilir, çeşitli şekilleri kopya edebilir. Kavram becerilerini geliştirmiştir. “içinde-dışında”, “altında-üstünde”, “önünde-arkasında” gibi kavramları bilir. Paraları tanıyabilir. Mizah duygusu oluşmuştur. Espriler yapabilir. Kendiyle övünür. Cinsellikle ya da cinsiyet özelliklerine dair merakı olabilir. Bu konularda sorular sorarak bazen anne-babayı zor durumda bırakabilir. Ancak bu yaş dönemindeki çocuğun sorularını cevapsız bırakmamak gerekir.
Kısaca 5-6 yaş dönemindeki çocukta, motor dengenin, düşüncenin, bireysel-toplumsal ilişkilerin, benlik kavramının; evde, okulda ve toplum içinde uyumun daha belirli olduğu görülür.
Bu yaş dönemindeki çocuklar gün içinde yaptıklarını sırasıyla ve anlamlı cümlelerle anlatabilir. Her gün yaşadıklarıyla ilgili sohbet etme imkanı yaratın. Onu duygularını tanıması ve size yansıtması konusunda cesaretlendirin.
Kendi vücuduyla ya da karşı cinsle ilgili sorduğu sorulara basit ve doğru cevaplar vermeye çalışın.
Okul ya da sosyal ortamlardaki aktivitelere katılımını destekleyin.
Çocuk bu yaş döneminde hayal ve gerçek ayrımını tam olarak yapamaz. Dolayısıyla genel olarak izlediği çizgi filmleri buna göre değerlendirin. Şiddet içerikli, konusu gerçek dünyayla bağdaşmayan ya da kahramanları açısından fantastik öğeler taşıyan filmler çocuğun bu ayrımı daha geç kazanmasına sebep olacaktır.
Bu dönemde artık anne baba olarak çocuğunuzun kendi kendine yıkanmasını, kıyafetlerini giymesini, ayakkabı bağcıklarını bağlamasını, size temel ev işlerinde yardımcı olmasını hatta basit mutfak işlerini yapmasını sağlamalısınız. bu tip işleri başarıyla tamamlayan çocuğunuz daha bağımsız ve kendine güvenli olacaktır.
Basit alışverişlerde ödemeyi ona yaptırıp para üstünü aldırın. Hatta çok cüzi miktarda harçlık vermeye başlayabilirsiniz.
Sena YÜCEL- Psikolog
