06/03/2025
Tuproq pH darajasi va Makkajo‘xori, Bug‘doy, Paxta kabi ekinlarning reaktsiyasi
O‘simliklar turli pH darajalarida har xil reaksiyalar ko‘rsatadi. Ba’zi ekinlar kislotali tuproqlarda yaxshi o‘sadi, boshqalari esa neytral yoki biroz ishqoriy tuproqlarda yaxshi rivojlanadi. Endi makkajo‘xori, bug‘doy va paxta misolida pH ta’sirini ko‘rib chiqamiz.
⸻
1. Makkajo‘xori (Zea mays) va tuproq pH’siga reaktsiyasi
Ideal pH oralig‘i: 5,8 - 7,0
• Makkajo‘xori biroz kislotali va neytral tuproqlarda yaxshi o‘sadi.
• pH 5,5 dan past bo‘lsa:
• Fosfor (P) va Magniy (Mg) yetishmovchiligi yuzaga keladi, ildizlar zaif rivojlanadi.
• Alyuminiy (Al) va Marganets (Mn) toksik holatga o‘tadi, barglarda kuyish belgilari paydo bo‘lishi mumkin.
• Nihollar sust rivojlanadi, hosil pasayadi.
• pH 7,5 dan yuqori bo‘lsa:
• Rux (Zn) va Temir (Fe) yetishmovchiligi paydo bo‘ladi, yosh barglar sarg‘ayadi (xloroz).
• Ildiz tizimi zaiflashadi, o‘simlik qurg‘oqchilikka chidamsiz bo‘lib qoladi.
• Yechim: Agar tuproq juda kislotali bo‘lsa, uni ohaklash kerak. Agar juda ishqoriy bo‘lsa, kükurt yoki organik modda qo‘shish pH darajasini tushirishi mumkin.
⸻
2. Bug‘doy (Triticum aestivum) va tuproq pH’siga reaktsiyasi
Ideal pH oralig‘i: 6,0 - 7,5
• Bug‘doy biroz kislotali va neytral tuproqlarda yaxshi rivojlanadi, lekin eng yuqori hosildorlik 6,5 - 7,5 oralig‘ida bo‘ladi.
• pH 5,5 dan past bo‘lsa:
• Fosfor (P), Kalsiy (Ca) va Molibden (Mo) yetishmovchiligi bo‘ladi.
• Ildizlar sust rivojlanadi va g‘o‘za kabi yon shoxchalari kamayadi.
• Alyuminiy (Al) toksikligi tufayli ildiz uchlari zararlanadi, o‘simlik suvni yaxshi o‘zlashtira olmaydi.
• pH 7,5 dan yuqori bo‘lsa:
• Temir (Fe), Rux (Zn) va Marganets (Mn) yetishmovchiligi bo‘ladi, barglar och yashil yoki sariq tusga kiradi.
• Hosil kamayadi, chunki o‘simlik kerakli oziq moddalarni ololmaydi.
• Yechim: Agar tuproq juda kislotali bo‘lsa, ohak qo‘shish kerak. Agar juda ishqoriy bo‘lsa, kükurt va organik o‘g‘itlar qo‘llanilishi kerak.
⸻
3. Paxta (Gossypium spp.) va tuproq pH’siga reaktsiyasi
Ideal pH oralig‘i: 5,5 - 7,5
• Paxta tuproq pH’siga nisbatan chidamli bo‘lsa ham, neytral yoki biroz kislotali tuproqlarda eng yaxshi hosil beradi.
• pH 5,5 dan past bo‘lsa:
• Kalsiy (Ca) va Magniy (Mg) yetishmovchiligi boshlanadi, ildizlar zaiflashadi.
• Alyuminiy (Al) va Marganets (Mn) toksikligi barglarda jigarrang dog‘lar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
• Ildiz tizimi zaiflashadi, suv va oziq moddalarni o‘zlashtirish qiyinlashadi.
• pH 7,5 dan yuqori bo‘lsa:
• Fosfor (P) va Mikroelementlar (Fe, Zn, Mn) yetishmovchiligi yuzaga keladi.
• O‘simliklar past bo‘yli bo‘lib qoladi, g‘uncha va chigit rivojlanishi sustlashadi.
• Barglar sarg‘ayadi va hosil kamayadi.
• Yechim: Paxta ekiladigan yerda pH juda past bo‘lsa, ohaklash, juda yuqori bo‘lsa, kükurt va organik modda qo‘shish kerak.
⸻
Xulosa va fermerlarga tavsiyalar
• Makkajo‘xori, bug‘doy va paxta uchun eng yaxshi pH oralig‘i 6,0 - 7,5 hisoblanadi.
• Tuproq juda kislotali bo‘lsa (pH < 5,5), fosfor, kalsiy va magniy yetishmovchiligi bo‘lib, toksik moddalar ildizlarga zarar yetkazadi.
• Tuproq juda ishqoriy bo‘lsa (pH > 7,5), temir, rux va fosfor o‘simliklar tomonidan o‘zlashtirilmaydi va barglar sarg‘ayadi.
• Tuproq pH’sini muvozanatda ushlab turish uchun muntazam tahlil o‘tkazish va kerak bo‘lganda ohak yoki kükurt qo‘llash kerak.
Shu bilimlar orqali fermerlar o‘z ekinlarining tuproq sharoitiga mos ravishda oziqlanishini optimallashtirib, hosildorlikni oshirishlari mumkin.