21/08/2026
LÃI SUẤT CỨ CAO MÃI, AI SẼ LÀ NGƯỜI TRẢ GIÁ?
Giả sử bạn đang có một quán phở chạy khá tốt. Sau vài năm dành dụm, bạn có trong tay 600 triệu đồng và đang tính mở thêm một quán thứ hai ở khu vực bên cạnh. Bạn tính toán sơ bộ: nếu quán mới cũng đông khách như quán cũ, mỗi năm có thể lời khoảng 60-70 triệu trên số vốn đó.
Nhưng bạn còn một lựa chọn khác, nhàn hơn nhiều: đem 600 triệu đó gửi tiết kiệm ngân hàng. Vào tháng 7 vừa rồi, nhiều nơi trả lãi tới 9%/năm cho kỳ hạn 6 tháng. Nghĩa là chỉ cần ký một tờ giấy, không phải dậy sớm ninh xương, không phải lo nhân viên nghỉ việc, không phải sợ khách chê mặn nhạt, mỗi năm bạn vẫn đút túi khoảng 54 triệu.
Đến đây, câu hỏi mở quán thứ hai không còn là "có lời không", mà là "lời có đáng công sức bỏ ra không". Nếu quán mới chỉ mang lại 54-60 triệu một năm, ngang hoặc thấp hơn một chút so với gửi ngân hàng, phần đông người có tiền sẽ chọn ngồi yên. Rủi ro bằng không, công sức bằng không, mà tiền vẫn về đều đặn.
_____
Vậy lãi suất tiết kiệm liên quan gì đến việc bạn có mở quán hay không?
Trực giác thông thường của nhiều người là: lãi suất tiết kiệm cao thì người gửi tiền có lợi, còn chuyện vay vốn làm ăn là câu chuyện riêng của người đi vay. Hai việc tưởng như không liên quan đến nhau.
Nhưng thực ra chúng là hai mặt của cùng một đồng xu. Ngân hàng muốn trả lãi 9% cho người gửi tiền, thì phải cho vay ra với lãi suất cao hơn con số đó, để còn có phần chênh lệch trang trải chi phí vận hành và rủi ro nợ xấu. Số liệu của Ngân hàng Nhà nước cho thấy lãi suất cho vay bình quân tháng 7 quanh mức 10,5%/năm. Tức là bất kỳ ai đi vay để làm ăn, dù mở quán phở hay xây nhà xưởng, cũng phải tính được mức lời trên 10,5% mới đủ trả lãi vay và còn dư ra cho công sức bỏ vào.
_____
Câu hỏi bị bỏ quên: ngưỡng 9% ấy áp dụng cho cả người không đi vay
Đây là chỗ nhiều người bỏ sót. Ngay cả khi bạn không cần vay ngân hàng, đã sẵn 600 triệu trong tay, thì mức lãi tiết kiệm 9% vẫn là một cái ngưỡng vô hình bạn phải vượt qua. Vì đó là phương án an toàn nhất, dễ nhất, có sẵn cho bất kỳ ai có tiền nhàn rỗi. Một việc làm ăn chỉ đáng làm khi nó hứa hẹn lời hơn con số ngồi không cũng có được.
Nói cách khác, lãi suất tiết kiệm chính là mức sàn mà mọi dự định kinh doanh, dù của người đi vay hay người có sẵn vốn, đều phải vượt qua mới đáng bắt tay vào làm. Sàn càng được kéo cao, số việc đáng làm càng thu hẹp lại. Không phải vì người ta hết ý tưởng, mà vì phần thưởng cho việc mạo hiểm không còn đủ hấp dẫn so với việc đứng yên.
_____
Tiền không biến mất, chỉ đổi chỗ
Khi số dự án "đáng làm" ít đi, tiền trong nền kinh tế không nằm im. Nó vẫn chảy, nhưng chảy về những nơi quay vòng nhanh hơn: buôn bán ngắn hạn, mua đi bán lại tài sản, hoặc gửi tiết kiệm hưởng lãi an toàn. Còn những việc cần thời gian dài mới sinh lời, như xây thêm quán, mua máy móc mới, đầu tư nghiên cứu sản phẩm, thì bị đẩy lùi lại.
Vài năm sau nhìn vào tổng số tiền luân chuyển trong nền kinh tế, con số có thể vẫn tăng đều. Nhưng cái tăng đó phần nhiều là giao dịch qua lại, không phải năng lực sản xuất thật sự được xây thêm. Giống như một khu phố có ngày càng nhiều người mua đi bán lại chính những căn nhà cũ, trong khi không ai xây thêm nhà mới.
______
Vậy ai chịu trận nặng nhất khi lãi suất cao kéo dài?
Không phải ai vay tiền cũng chịu chung một mức lãi 10,5%. Một chuỗi phở đã có mười quán, có bất động sản đứng tên, có lịch sử vay trả sòng phẳng nhiều năm, thường được ngân hàng chào lãi suất thấp hơn mặt bằng chung, vì rủi ro với họ được xem là thấp. Còn quán phở nhỏ của bạn, mới mở được hai năm, tài sản thế chấp chỉ có vài chiếc bàn ghế, thường phải chịu mức lãi cao hơn, hoặc thậm chí không vay được.
Kết quả là khi lãi suất neo cao trong thời gian dài, nhóm chịu ảnh hưởng nặng nhất không phải là các doanh nghiệp lớn, mà là những cơ sở nhỏ và vừa, vốn lại chính là nhóm tạo ra phần lớn việc làm trong nền kinh tế. Vốn cứ thế dồn dần về tay những người đã có sẵn nhiều tài sản, còn người mới bắt đầu, ít tài sản thế chấp, ngày càng khó chen chân vào.
____
Vậy khi nào lãi suất cao là điều cần thiết?
Không phải lúc nào lãi suất cao cũng là dấu hiệu xấu. Nó thường được dùng như một công cụ để hãm bớt tốc độ tăng giá cả khi lạm phát nóng lên, hoặc để giữ dòng vốn không rút chạy ra nước ngoài khi tỷ giá bất ổn. Trong những giai đoạn đó, việc kéo lãi suất lên là cái giá phải trả để đổi lấy một nền kinh tế không rơi vào vòng xoáy giá cả leo thang mất kiểm soát.
______
Khi nào nó bắt đầu trở thành rủi ro?
Rủi ro xuất hiện khi lãi suất cao không còn là biện pháp tạm thời cho một giai đoạn bất ổn, mà kéo dài năm này qua năm khác trong lúc lạm phát đã hạ nhiệt và tỷ giá đã ổn định. Lúc đó, mức sàn 9-10% không còn phục vụ mục đích ban đầu, mà âm thầm dồn nền kinh tế về phía những việc ngắn hạn, quay vòng nhanh, và bỏ lại những khoản đầu tư cần thời gian để sinh lời.
______
Một lưu ý để công bằng
Góc nhìn trên chủ yếu đúng với phần vốn dành cho sản xuất kinh doanh, nơi doanh nghiệp cần vay để mở rộng hoặc đầu tư dài hạn. Với người gửi tiết kiệm đơn thuần, không có ý định kinh doanh, lãi suất cao vẫn là tin vui thực sự, ít nhất trong ngắn hạn. Chỉ là phần thu nhập thêm đó, xét trên toàn cục, thường đến từ việc cả nền kinh tế chấp nhận làm ít việc dài hơi hơn.
Tóm lại
Lãi suất tiết kiệm không chỉ là con số trên bảng lãi suất ngân hàng, nó là cái ngưỡng mà mọi việc làm ăn trong nền kinh tế phải vượt qua mới đáng bắt tay vào. Ngưỡng càng cao và càng kéo dài, người ta càng có xu hướng chọn việc ngắn, quay vòng nhanh, thay vì những việc cần nhiều năm mới thấy kết quả như nhà máy, hạ tầng hay công nghệ. Nhìn vào xu hướng lãi suất, vì vậy, không chỉ là để đoán xem gửi tiết kiệm có lời hơn hay không, mà để hiểu nền kinh tế đang được phép nghĩ dài đến đâu.
Cre: Giang Đây
