07/07/2026
Yến Năng - Một nghệ sĩ “gai góc” và rất đáng trọng, đáng quý của nghệ thuật đương đại Việt Nam
———-
YẾN NĂNG LÀ CẢ MỘT HỆ HÌNH…
Thuộc thế hệ nghệ sĩ bùng nổ mạnh mẽ từ đầu thập niên 2000, thực hành đa dạng từ hội họa giá vẽ, điêu khắc, nghệ thuật sắp đặt cho đến trình diễn vị niệm của Yến Năng cấu thành một phản đề sắc bén đối với tính duy mỹ hời hợt của mỹ thuật chính thống.
Nếu Quốc Thành Lê khâu buộc vật chất vào toan vẽ, Tiến Văn Miếu dùng cơ thể kháng cự định chế, thì Yến Năng thực hiện một chiến lược "vũ khí hóa" và "thô mộc hóa" chất liệu địa phương. Anh bóc tách các vật liệu mang tính lịch sử, khảo cổ hoặc rác thải công nghiệp để ép chúng cất lên diễn ngôn tra vấn về sinh thái, căn tính dân tộc và nỗi ám ảnh hiện sinh trong lòng xã hội hậu-hiện-đại.
*
Dưới lăng kính Hình thức luận (Formalism) mở rộng, ngôn ngữ tạo hình của Yến Năng trong điêu khắc và sắp đặt (installation art) khước từ tính bóng bẩy, trơn nhẵn của mỹ nghệ hàn lâm để giải phóng năng lượng tự thân của vật chất thô.
Trong các tác phẩm điêu khắc gỗ hoặc kim loại, Yến Năng áp dụng kỹ thuật đục đẽo, cưa cắt thô ráp, cố tình để lại những vết sẹo vật chất, những mảnh gồ ghề và cấu trúc rỉ sét nguyên bản. Anh không đi tìm sự hoàn hảo giải phẫu; anh đi tìm sự nổi loạn của thớ gỗ và bề mặt kim loại.
Khi chuyển dịch sang nghệ thuật sắp đặt (tiêu biểu như triển lãm Dòng sông lấp lánh), anh kiến tạo các cấu trúc mạng lưới khổng lồ từ tre, nứa, đất nung hoặc dây thép. Lực nén thị giác không đến từ mảng màu đơn sắc mà phát sinh từ trật tự hình học phi-tâm của các vật thể treo lơ lửng hoặc trải dài, chiếm lĩnh và bóp nghẹt không gian thực tế của phòng trưng bày. Ánh sáng trong sắp đặt của Yến Năng là ánh sáng cơ học, chiếu rọi gắt để tạo ra bóng đổ zigzag kịch tính trên tường, biến toàn bộ kiến trúc xung quanh thành một thực thể lai lai giữa điêu khắc tối giản và kiến trúc giải cấu trúc (deconstructivism).
*
Vận dụng phương pháp Biểu tượng học (Iconography/Iconology) của Erwin Panofsky, hệ thống mật mã vật chất của Yến Năng dịch chuyển từ những ký hiệu địa phương sang các diễn ngôn triết học có tính toàn cầu.
Ở bề mặt, công chúng quan sát thấy những thân tre bị chẻ ngửa, những khối đất nung đen đúa, những hệ thống dây dợ bện chặt, đan cài cạnh các hình ảnh hình thể nhân dạng bị tước đoạt diện mạo.
Nhưng ở tầng biểu tượng, các chất liệu truyền thống như tre, nứa, gốm không còn đóng vai trò minh họa cho một làng quê Việt Nam yên bình theo lối tư duy lãng mạn Đông Dương. Yến Năng giải huyền thoại chúng. Tre bị đóng đinh, đất nung bị nung cháy xém, rác thải công nghiệp bện chặt vào vật liệu tự nhiên biểu thị một chấn thương sinh thái và sự va đập khốc liệt giữa tính căn tính bản địa với guồng quay công nghiệp hóa nông thôn.
Sâu hơn nữa, đây là đỉnh cao của nghệ thuật vị niệm (conceptual art) mang tinh thần Hậu hiện đại. Yến Năng sử dụng vật chất như một phương thức "khảo cổ học ký ức". Anh tra vấn xem xã hội đương đại đang đối xử thế nào với di sản và tự nhiên. Sự tồn tại của các cấu trúc chắp vá, thô lậu trong không gian nghệ thuật chính là lời cảnh báo về sự tha hóa của con người hiện đại khi bị bứt lửng khỏi cội rễ, biến tác phẩm thành một văn bản phê phán xã hội gay gắt.
*
Giống như Tiến Văn Miếu, Yến Năng coi cơ thể và hành vi trình diễn là vũ khí tối hậu để kháng cự các định chế thẩm mỹ tù túng. Tuy nhiên, nếu Tiến mang tính kịch có màu sắc tôn giáo và hành xác, thì trình diễn của Yến Năng mang tính chất giễu nhại trần trụi và tương tác xã hội trực tiếp.
Trong các buổi trình diễn vỉa hè hoặc các không gian hành lang tự do, anh đưa cơ thể vào các trạng thái lao động cơ học lặp đi lặp lại: khuân vác vật thể thô, tự trói buộc bằng chất liệu tre nứa, hoặc tương tác thô bạo với công chúng. Hành vi này biến cơ thể nghệ sĩ thành một chất liệu tạo hình sống, một đài phát xung năng tự do làm nổ tung trật tự phẳng lặng, giả tạo của đô thị tiêu dùng.
Thực hành của Yến Năng gắn liền với thế sinh thái truyền thông đương đại. Trang cá nhân Facebook Yến Năng không đơn thuần là nơi lưu trữ hình ảnh; anh biến không gian số này thành một không gian phi định chế mở rộng, một diễn đàn thảo luận nghệ thuật đầy nhiệt huyết. Sự kết hợp giữa lòng đường Hà Nội thực tế/nhiều địa phương khác và không gian mạng ảo giải phóng anh khỏi mọi sự kiểm duyệt hay thao túng của thị trường gallery, bảo chứng cho một căn tính sáng tạo độc lập, cực đoan và tự trị tuyệt đối.
*
Sự xuất hiện của Yến Năng như một thực thể bản lề khẳng định: các nghệ sĩ tiên phong Việt Nam không cần từ bỏ chất liệu truyền thống bản địa để trở nên đương đại. Bằng tư duy vị niệm sắc bén, Yến Năng đã biến tre, nứa, gỗ, đất nung—những chất liệu vốn bị đóng khung trong tính năng thủ công mỹ nghệ—thành một thứ ngôn ngữ biểu hiện trừu tượng đầy nội lực.
Thực hành của anh là một tấm gương và là sự khích lệ lớn lao cho thế hệ nghệ sĩ trẻ, chứng minh rằng khi người nghệ sĩ làm chủ được công nghệ vật liệu thô mộc và giữ vững căn tính tự do phi định chế, họ hoàn toàn có khả năng hóa thạch tư tưởng của mình vào tiến trình lịch sử mỹ thuật văn minh nước nhà.
NGUYÊN HƯNG
(Trích từ “Miên man chuyện mỹ thuật” - phiên bản rút gọn)
