22/04/2026
BẢO HỘ QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ ĐỐI VỚI LINH VẬT CỦA THẾ VẬN HỘI OLYMPIC
Trong khi biểu tượng Olympic hầu như không thay đổi kể từ khi được tạo ra năm 1913, thì linh vật của sự kiện lại thay đổi theo từng kỳ. Nhân vật đầu tiên là một vận động viên trượt tuyết nhỏ tên Shuss, ra mắt tại Thế vận hội Mùa đông Grenoble năm 1968. Theo Ủy ban Olympic Quốc tế (IOC), Shuss xuất hiện trên móc khóa, huy hiệu, nam châm và đồng hồ, thậm chí còn có phiên bản bóng bơm hơi.
Tại Thế vận hội Paris năm 2024, linh vật Olympic là Phryge. Chúng xuất hiện trên hơn 150 mặt hàng lưu niệm chỉ riêng trong cửa hàng Olympic, bao gồm bình nước, lục lạc, túi tote và mũ bóng chày. Những sinh vật đỏ nhỏ xinh này còn có phiên bản đồ chơi nhồi bông.
Linh vật Paris 2024 đại diện cho điều gì?
Phryges dựa trên mũ Phrygian (mũ Phrygie), biểu tượng của tự do hay “Liberté” mà những người cách mạng Pháp đã chiến đấu để giành lấy từ năm 1787 đến 1799. Marianne, hiện thân quốc gia của nước Pháp, thường được miêu tả đội chiếc mũ đỏ nhỏ này. Bạn cũng có thể nhận ra chiếc mũ này là trang phục đặc trưng của các chú Smurf.
Dù hàng hóa mang tính thương mại, nhưng linh vật này là “cụ thể hóa tinh thần Olympic, lan tỏa các giá trị được nhấn mạnh ở mỗi kỳ Đại hội; quảng bá lịch sử và văn hóa của thành phố chủ nhà; và mang lại không khí lễ hội cho sự kiện”.
Dù đại diện cho tinh thần tự do, chúng không được sử dụng tự do. Thế vận hội Olympic như một sự kiện được bảo vệ nghiêm ngặt bởi quyền SHTT điều này rất quan trọng để tổ chức và duy trì Phong trào Olympic.
Các quyền sở hữu trí tuệ “bảo vệ” linh vật của Olympic
IOC (Ủy ban Olympic Quốc tế) tạo ra doanh thu bằng cách cấp quyền độc quyền, như quyền tiếp thị và phát sóng toàn cầu cùng các lợi ích tài trợ khác, cho các đối tác thương mại. Trong số đó có giấy phép sử dụng các đối tượng được bảo vệ bởi quyền SHTT liên quan đến Olympic như là:
- Linh vật Paris 2024 được đăng ký nhãn hiệu tại Pháp dưới tên “La Phryge Olympique” và “La Phryge Paralympique”.
- Khẩu hiệu “Alone we go faster, but together we go further” (Một mình chúng ta đi nhanh hơn, nhưng cùng nhau chúng ta sẽ đi xa hơn) được bảo vệ quyền tác giả.
- Thiết kế của Phryges được bảo hộ kiểu dáng công nghiệp ở nhiều quốc gia thông qua hệ thống đăng ký quốc tế Lahay.
Carlos Castro, trưởng bộ phận SHTT tại IOC ở Lausanne, Thụy Sĩ: “Việc bảo hộ quyền SHTT rất quan trọng để đảm bảo chúng tôi có thể tiếp tục tạo ra doanh thu, sau đó được phân phối lại vì lợi ích của thể thao và vận động viên trên toàn thế giới.”
Giá trị của vật phẩm trong kỳ Olympic
Các vật phẩm được gắn thương hiệu Olympic đã đăng ký, chẳng hạn như “Paris 2024” và thiết kế của Phryges.
Ở mọi kỳ Đại hội, hoạt động kinh doanh vật phẩm nằm trong chiến lược cấp phép toàn cầu của IOC. Tại Thế vận hội Tokyo 2020 đã có 127 đơn vị được cấp phép sản xuất 7.994 sản phẩm. Theo tài liệu tiếp thị mới nhất của IOC, điều này mang về 52 triệu USD doanh thu cho Ủy ban Tổ chức Thế vận hội (OCOG). London 2012 có 55 nhà cấp phép mang về 119 triệu USD từ bán hàng hóa. Chỉ có Thế vận hội Mùa đông Bắc Kinh 2022 phá kỷ lục này, với hơn 8.000 sản phẩm mang về 157 triệu USD qua 87 nhà cấp phép.
Chuẩn bị đăng ký quyền SHTT trước khi tổ chức Đại hội
Bảo hộ SHTT bắt đầu từ rất lâu trước lễ khai mạc Đại hội. Một khi IOC chọn thành phố chủ nhà, tiếp đó là một loạt các hoạt động. Ví dụ, hầu hết các thành phố đăng ký nhãn hiệu ngay từ giai đoạn đầu của hành trình Olympic. Trong bài viết năm 2019, Castro lưu ý rằng thương hiệu đã được đăng ký cho Tokyo 2020, Bắc Kinh 2022, Paris 2024 và Los Angeles 2028.
Hành trình SHTT của mỗi kỳ Thế vận hội Olympic bắt đầu khoảng 10 năm trước khi ngọn lửa Olympic tiến vào sân vận động cho Lễ Khai mạc. Các quyền SHTT liên quan đến Đại hội bảo vệ tính toàn vẹn và sự độc đáo của từng phiên bản Thế vận hội Olympic cũng như di sản của chúng.
Các thành phố ứng cử tổ chức Đại hội phải nộp hồ sơ ứng cử, trong đó bao gồm các kế hoạch chi tiết về cách họ sẽ tổ chức sự kiện. Tài liệu này cũng bao gồm: danh sách các tác phẩm văn học, nghệ thuật sáng tạo và nội dung nghe nhìn đủ điều kiện bảo hộ bản quyền; các thiết kế, logo, biểu tượng hoặc khẩu hiệu đủ điều kiện bảo hộ dưới dạng nhãn hiệu hoặc kiểu dáng công nghiệp; và dữ liệu liên quan đến việc tổ chức Đại hội dự kiến, việc biên soạn, tuyển chọn và sắp xếp dữ liệu đó cũng có thể đủ điều kiện bảo hộ quyền tác giả.
Doanh nghiệp có thể sử dụng vòng tròn Olympic không?
Những vòng tròn Olympic 2024 tô điểm cho tháp Eiffel cũng được bảo hộ chặt chẽ. Được giới thiệu năm 1913 và chính thức ra mắt năm 1920, logo này đã trở thành biểu tượng được công nhận toàn cầu – IOC cho biết tỷ lệ nhận diện đạt 93%. Năm vòng tròn đan xen màu xanh dương, vàng, đen, xanh lá và đỏ đại diện cho năm châu lục và sự đoàn kết khi các vận động viên tụ họp.
Và không chỉ vận động viên. Thế vận hội Olympic là sự kiện quốc tế mà nhiều doanh nghiệp muốn khai thác. Tuy nhiên, nếu không phải là nhà tài trợ chính thức thì phải cẩn trọng. Các hành vi gọi là “ambush marketing” (tiếp thị phục kích) hoặc bất kỳ nỗ lực nào tạo ra sự liên kết giả mạo hoặc không được phép với quyền SHTT của Olympic hoặc Thế vận hội Olympic có thể bị truy tố. Điều này bao gồm cả biểu tượng các vòng tròn của Olympic.
Bảo vệ biểu tượng Olympic
Biểu tượng Olympic được bảo hộ bởi SHTT. Nó thậm chí còn có hiệp ước riêng, được thông qua tại Nairobi ngày 26 tháng 9 năm 1981 và do WIPO quản lý. Hiệp ước này buộc các bên ký kết phải cấm mọi sử dụng thương mại biểu tượng Olympic và từ chối hoặc hủy bỏ việc đăng ký bất kỳ nhãn hiệu nào chứa hoặc bao gồm biểu tượng đó, trừ khi được IOC cho phép.
Đề xuất ban đầu nhằm bảo vệ biểu tượng Olympic được khởi xướng bởi Charles Mugane Njonjo, lúc đó là Bộ trưởng Tư pháp và Nội vụ Kenya. Trong bài phát biểu khai mạc hội nghị, ông nhớ lại việc viết thư cho Arpad Bogsch, Tổng Giám đốc WIPO năm 1977, bày tỏ lo ngại về thiệt hại kinh tế mà các Ủy ban Olympic Quốc gia đang phải chịu do tình trạng không được bảo hộ của biểu tượng Olympic, dẫn đến việc bị khai thác rộng rãi.
Theo: Trung tâm Nghiên cứu, Đào tạo và Hỗ trợ, Tư vấn
(Lược dịch từ WIPO Magazine:
https://www.wipo.int/en/web/wipo-magazine/articles/the-phryges-paris-2024-mascots-star-as-olympic-merchandise-68189 )
