31/07/2026
TRUNG QUỐC GIẢI BÀI TOÁN HÀNG RONG ĐÔ THỊ NHỜ 'VIÊN NANG ẨM THỰC'
Tác giả: Chân Diệu
Quản lý hàng rong, cấm đoán hay thiết kế lại cuộc chơi? Có lẽ Trung Quốc vừa đưa ra một trong những lời giải đáng suy ngẫm nhất.
Trong nhiều năm, các đô thị lớn ở châu Á luôn mắc kẹt trong một nghịch lý, hàng rong tạo sinh kế cho hàng triệu người nhưng cũng kéo theo bài toán về trật tự, vệ sinh và mỹ quan đô thị. Phần lớn thành phố chỉ có hai lựa chọn: hoặc mạnh tay dẹp bỏ, hoặc chấp nhận tình trạng buôn bán tự phát. Thành phố Hàng Châu (tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc) lại chọn con đường thứ ba, chính quy hóa bằng tư duy thiết kế.
Tại quận Tân Giang, chính quyền thành phố đã triển khai mô hình "xe đẩy đồ ăn dạng viên nang", những cabin di động được thiết kế hiện đại, tích hợp sẵn máy hút khói, điều hòa, kính trong suốt và hệ thống quản lý đồng bộ. Thay vì đuổi người bán hàng rong khỏi vỉa hè, họ đưa những người này vào một hệ sinh thái kinh doanh hợp pháp, có tiêu chuẩn, có kiểm soát và có cơ hội phát triển bền vững.
Điều đáng chú ý là mô hình này không dựa trên trợ cấp, mà dựa trên cơ chế thị trường. Muốn tham gia, tiểu thương phải có giấy khám sức khỏe, tham gia bốc thăm công khai để đảm bảo công bằng và đóng khoảng 1.200 NDT (khoảng 4,6 triệu VND) mỗi tháng cho chi phí quản lý, vệ sinh môi trường. Đổi lại, họ có một địa điểm kinh doanh ổn định, sạch sẽ và không còn nơm nớp lo bị xử lý hay mất kế sinh nhai.
Đây là điểm khác biệt lớn trong tư duy quản trị. Chính quyền không còn xem hàng rong là đối tượng cần loại bỏ, mà xem họ là một bộ phận của nền kinh tế đô thị cần được tổ chức tốt hơn.
Hiệu quả bước đầu khá rõ ràng. Người bán có môi trường làm việc an toàn hơn, khách hàng yên tâm hơn về vệ sinh thực phẩm, còn thành phố giảm được tình trạng lấn chiếm lòng đường, khói dầu và rác thải. Một cặp vợ chồng bán bánh bao cho biết doanh thu mỗi ngày ổn định ở mức gần 1.000 NDT (khoảng 3,8 triệu VND), trong khi khoản phí thuê chỉ chiếm tỷ trọng rất nhỏ so với doanh thu. Đây là mô hình mà cả người bán, người mua lẫn chính quyền đều có lợi.
Ở góc độ kinh tế, điều Hàng Châu làm không đơn thuần là đầu tư vài chục chiếc xe bán hàng. Họ đang biến khu vực kinh tế phi chính thức thành một phần của nền kinh tế chính thức, mở rộng khả năng quản lý, nâng cao tiêu chuẩn vệ sinh, hạn chế bảo kê và tạo nguồn thu để tái đầu tư cho hạ tầng công cộng.
Điều thú vị hơn là giá trị của dự án không nằm ở công nghệ. Máy hút khói, điều hòa hay cabin đẹp mắt đều không phải phát minh mới. Điều tạo nên khác biệt là cách kết hợp thiết kế sản phẩm với quản trị đô thị để giải quyết một vấn đề xã hội tồn tại nhiều năm.
Có lẽ đây cũng là bài học lớn nhất. Một thành phố hiện đại không chỉ được đánh giá bằng những tòa nhà chọc trời hay hệ thống giao thông thông minh. Đôi khi, đẳng cấp của quản trị còn được thể hiện ở cách chính quyền đối xử với những người lao động nhỏ bé nhất. Khi công nghệ và thiết kế được sử dụng để bảo vệ sinh kế thay vì triệt tiêu nó, kinh tế vỉa hè không còn là vấn đề cần dẹp bỏ, mà có thể trở thành một phần của bản sắc đô thị và động lực cho tăng trưởng bao trùm.
