12/08/2026
MỘT THẾ HỆ LỚN LÊN TỪ NHỮNG NGÀY ĐẤT NƯỚC CÒN NGHÈO
Tôi cũng như bao người, có thể ngồi bình yên bên một ly cà phê, nhìn phố xá đông vui, nhìn những đứa trẻ được cha mẹ đưa đi học, nhìn những chuyến xe nối nhau trên những con đường rộng mở. Có những điều hôm nay bình thường đến mức quên mất rằng cha anh mình đã từng phải đi qua rất nhiều năm tháng gian nan mới có được.
Nhấp một ngụm cà phê, tôi bỗng nhớ mái trường ngày cũ. Thời chúng tôi đi học, chẳng đứa nào biết hai chữ “khai phóng” nghĩa là gì, chúng tôi chỉ thuộc lòng: “Tiên học lễ – Hậu học văn” và 5 điều Bác Hồ dạy. Mái trường khi ấy đơn sơ lắm. Thầy cô không có màn hình cảm ứng, không có giáo án điện tử, không có máy lạnh. Trên tay thầy nhiều khi chỉ có viên phấn trắng và cây thước gỗ dài. Cây thước ấy dùng để kẻ bảng, và thú thật, đôi lúc cũng dùng để trị những đứa học trò nghịch như quỷ chúng tôi. Ngày ấy bị thầy phạt thì sợ lắm, nhưng chiều về vẫn đá bóng, bắn bi, đánh đáo, trốn tìm với nhau như chưa từng có chuyện gì xảy ra.
Gặp người lớn phải khoanh tay chào, gặp thầy cô phải khoanh tay chào. Đi học về: “Con thưa ba mẹ con mới về”, ra khỏi nhà: “Con thưa ba mẹ con đi”. Chẳng ai bảo đó là một “triết lý giáo dục”, chúng tôi chỉ hiểu đơn giản: Làm người, trước hết phải biết trên biết dưới. Ở trường, chúng tôi được dạy làm con phải hiếu kính cha mẹ, làm anh phải biết nhường em, làm em phải kính anh, làm học trò phải kính trọng thầy cô; rồi mới học toán, học văn, học sử, học địa lý. Nhưng có một bài học thầy cô nhắc mãi: Học cho nên người, học rồi sau này góp sức xây dựng quê hương.
Tuổi thơ chúng tôi chẳng có điện thoại thông minh, không TikTok, không Facebook, không game online. Cả thế giới nhiều khi chỉ gói trong một túi bi ve, vài viên đáo, sợi dây thun, trái banh nhựa. Nhà nào khá giả hơn một chút mới có chiếc máy trò chơi bốn nút, cả xóm bu quanh một cái màn hình, tranh nhau chơi Mario, Contra, những trò mà trẻ con ngày ấy thuộc từng màn. Nhưng ký ức sâu nhất vẫn là sáng thứ Hai. Sân trường đông nghịt, hàng trăm, có nơi hàng nghìn đứa trẻ áo trắng đứng thành từng hàng. Lá cờ đỏ từ từ kéo lên giữa nắng sớm, tất cả đứng nghiêm, rồi Quốc ca vang lên. Ngày ấy chúng tôi còn nhỏ, đâu hiểu hết hai chữ Tổ quốc lớn lao đến mức nào, nhưng kỳ lạ thay, mỗi lần hát: “Đoàn quân Việt Nam đi…” lồng ngực một đứa trẻ cũng tự nhiên căng lên. Có đứa hát sai nhịp, có đứa đang hát còn ngó nghiêng bạn bên cạnh, nhưng chẳng ai cười khi lá cờ lên đến đỉnh cột, bởi từ nhỏ chúng tôi đã hiểu rằng có những thứ phải biết kính trọng.
Cũng chính cái sân trường ấy là nơi đáng sợ nhất nếu tuần đó mình phạm lỗi. Nghe thầy Tổng phụ trách đọc tên: “Em Nguyễn Văn A, lớp…” thì thôi rồi, chỉ mong dưới đất có cái lỗ mà chui xuống. Ngày ấy việc bị nhắc tên trước toàn trường là một nỗi xấu hổ thật sự, có lẽ nhờ vậy mà rất nhiều đứa trẻ tự học được hai chữ: kỷ luật.
Tôi còn nhớ những bộ sách giáo khoa. Ngày nay, một bộ sách mới có thể là chuyện bình thường, ngày ấy thì khác. Nhiều gia đình chẳng đủ tiền mua nguyên bộ, chúng tôi đăng ký mượn sách thư viện, hoặc học lại sách của anh chị khóa trước. Có cuốn đã sờn gáy, có trang bị gấp góc, có hình vẽ nguệch ngoạc của một người học trò chẳng biết tên từ mấy năm trước. Đứa sau đọc lại những dòng của đứa trước, một cuốn sách có khi đi qua tay năm, bảy thế hệ học sinh. Nghèo không? Nghèo chứ. Nghèo tiền, nghèo vật chất, nghèo đến mức một chiếc xe đạp mới cũng có thể là tài sản đáng mơ ước của cả đứa trẻ. Nhưng có một thứ chúng tôi chưa bao giờ được phép nghèo: lòng tự trọng.
Thầy cô dạy phải thương cha mẹ, phải nhớ ông bà tổ tiên, phải biết mình là người Việt Nam, phải biết đất nước này đã trải qua những gì để có ngày hôm nay.
Chúng tôi học Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Ngô Quyền, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung. Chúng tôi học về những người đã đứng lên khi nước mất, học để hiểu một điều rất giản dị: Đất nước này không tự nhiên mà có. Có người đã sống vì nó, có người đã chết vì nó. Có những bà mẹ tiễn con đi rồi cả đời không còn thấy con trở về, có những người lính nằm lại ở một nơi mà gia đình đến hôm nay vẫn chưa tìm được hài cốt. Thế hệ chúng tôi lớn lên trong những câu chuyện như vậy, có lẽ vì thế mà dù cuộc sống thiếu thốn, chúng tôi vẫn luôn được dạy phải giàu một thứ: giàu lòng biết ơn.
Người ta thường nói mỗi thế hệ có một sứ mệnh. Có thế hệ phải cầm súng giữ nước; có thế hệ bước ra khỏi chiến tranh, vá lại từng mái nhà, dựng từng cây cầu, mở từng con đường, gây dựng lại cuộc sống từ những điều gần như trắng tay. Còn thế hệ trẻ hôm nay có một cuộc chiến khác: không còn tiếng bom ngoài cửa, nhưng phải chiến đấu với sự vô cảm, với sự dễ dãi, với việc biết rất nhiều về thế giới nhưng đôi khi lại biết quá ít về chính quê hương mình.
Tôi chẳng mong những đứa trẻ hôm nay phải sống giống chúng tôi. Không, chúng phải sống tốt hơn chúng tôi, học giỏi hơn, đi xa hơn, biết ngoại ngữ, biết công nghệ, biết bước ra thế giới bằng một tư thế tự tin. Nhưng tôi chỉ mong một điều: Đi xa đến đâu cũng nhớ đường về. Có thể nói được năm thứ tiếng, nhưng đừng quên tiếng mẹ ru. Có thể biết lịch sử của những đất nước cách ta nửa vòng trái đất, nhưng đừng quên lịch sử của mảnh đất dưới chân mình. Có thể trở thành công dân toàn cầu, nhưng trong tim vẫn biết mình từ đâu mà đến. Bởi một cái cây muốn vươn thật cao phải có bộ rễ thật sâu. Một con người cũng vậy, và một dân tộc cũng vậy.
Sáng nay tôi lại ngồi bên ly cà phê. Ngoài kia không còn tiếng còi báo động, những đứa trẻ đang cười, người lớn đang tất bật làm ăn, phố xá vẫn đi về bình thường. Có lẽ hạnh phúc đôi khi chẳng phải điều gì quá lớn lao, hạnh phúc chỉ là một buổi sáng được ngồi yên trên chính quê hương mình, uống một ly cà phê, nghe con trẻ cười và biết ngoài kia đất nước vẫn thanh bình.
Đến một tuổi nào đó, người ta mới hiểu: Có những thứ lúc đang có, ta tưởng là bình thường, chỉ khi đọc lại lịch sử mới biết rằng để có được hai chữ “bình thường” ấy, đã có biết bao thế hệ phải trả một cái giá không hề bình thường. Vì thế, những người đi trước chẳng cần thế hệ sau sống giống mình, chúng tôi chỉ mong các con sống tốt hơn. Nhưng xin hãy nhớ:
Muốn bước tới tương lai thì cứ bước thật xa, chỉ xin đừng bao giờ đánh mất cội nguồn. 🇻🇳
Nhớ Quê Chưa Quý Zi
